Hakim-Savcı Anayasa Hukuku Yargı Konu Anlatımı

Yargı, Anayasanın kuvvetler ayrılığı içinde devlet yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemeler eliyle kullanılan bölümüdür.

Genel esaslarda yer alan hükme göre yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Bu kısa cümle, yargının hem meşruiyet kaynağını hem de kurumsal niteliğini gösterir.

Yargı yetkisi kişisel, idari veya siyasal bir takdir alanı değildir; millet adına kullanılır, fakat bu kullanım mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı şartına bağlanır.

Anayasanın yargı bölümünde bu temel cümle ayrıntılandırılır ve mahkemelerin bağımsızlığı, hakimlik teminatı, duruşmaların açıklığı, mahkemelerin kanunla kurulması, yüksek mahkemeler ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu gibi kurumlar üzerinden somutlaşır.

Mahkemelerin bağımsızlığı, yargı yetkisinin kullanılmasında dış müdahaleye kapalı olmayı ifade eder.

Hakimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Bu yasak sadece yürütme organını değil, bütün organları, makamları ve kişileri kapsar.

Görülmekte olan bir dava hakkında yasama organında yargı yetkisinin kullanılmasıyla ilgili soru sorulamaması, görüşme yapılamaması veya beyanda bulunulamaması da aynı bağımsızlık düşüncesini tamamlar.

Yargı kararlarının etkili olması için ayrıca yasama ve yürütme organları ile idarenin mahkeme kararlarına uyması zorunludur; bu organlar kararları değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.

Hakimlik ve savcılık teminatı, bağımsızlığın kişisel güvencesidir.

Hakimler ve savcılar azlolunamaz; kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaz.

Bu güvence, yargı mensubunun vereceği karar sebebiyle görevinden veya özlük haklarından edilme baskısı altında kalmamasını sağlar.

Elbette meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan hüküm giyme, sağlık bakımından görevi yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması veya meslekte kalmanın uygun olmadığına karar verilmesi gibi kanundaki istisnalar saklıdır.

Hakimler ve savcılar adli ve idari yargı hakim ve savcıları olarak görev yapar; nitelikleri, atanmaları, hakları, ödevleri, disiplin ve yargılanma usulleri mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

Yargılamanın işleyişine ilişkin anayasal ilkeler de adil ve güvenilir yargı düzeninin parçasıdır.

Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır; duruşmaların kısmen veya tamamen kapalı yapılması ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde mümkündür.

Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konulur.

Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.

Gerekçe zorunluluğu, kararın keyfi olmadığını, hukuki ve maddi nedenlere dayandığını gösterir.

Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması da yargının görevidir.

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler kurulamaz, ancak savaş halinde asker kişilerin görevleriyle ilgili suçlarına bakmak üzere askeri mahkeme kurulabilir.

Anayasa Mahkemesi, anayasal yargı düzeninin merkezindeki yüksek mahkemedir.

On beş üyeden oluşur; üyelerin seçimi Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanı tarafından farklı kaynaklardan yapılır.

Üyeler belirli mesleki ve yaş şartlarına bağlı olarak seçilir, on iki yıl görev yapar ve bir kişi iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez.

Mahkeme, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Meclis İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini sadece şekil bakımından inceler.

Ayrıca bireysel başvuruları karara bağlar.

Bireysel başvuru, Anayasada güvence altına alınmış ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır; başvuru için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekir.

Anayasa Mahkemesi bazı üst düzey kamu görevlilerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla da yargılar.

Yargıtay ve Danıştay, adli ve idari yargının en üst inceleme mercileri olarak düzenlenir.

Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir; kanunla gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak da bakabilir.

Üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hakim ve Cumhuriyet savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Kurulunca seçilir.

Danıştay ise idari yargı alanında, başka bir idari merciye bırakılmamış karar ve hükümlerin en üst inceleme makamı olarak çalışır.

Ayrıca kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında görüş bildirme, idari uyuşmazlıkları çözme ve kanunla gösterilen diğer işleri yapma görevleri vardır.

Danıştay üyelerinin bir kısmı Hâkimler ve Savcılar Kurulu, bir kısmı Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmekle yetkilidir.

Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında ise Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar.