Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yürütme alanında Cumhurbaşkanına tanınmış düzenleyici işlem yetkisidir.

Bu yetkiyi anlamak için önce Cumhurbaşkanının anayasal konumuna bakmak gerekir.

Anayasaya göre Cumhurbaşkanı Devletin başıdır ve yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir.

Cumhurbaşkanı bu konumuyla hem devleti ve millet bütünlüğünü temsil eden makamdır hem de Anayasanın uygulanması ile devlet organları arasındaki düzenli işleyişi gözeten aktördür.

Bu geniş konum içinde kanunları yayımlama, kanunları tekrar görüşülmek üzere Meclise geri gönderme, kanunların veya Meclis İçtüzüğünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma, Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atama ve görevlerine son verme gibi görevler yer alır.

Kararname yetkisi bu görevlerden sadece biridir; Cumhurbaşkanının bütün anayasal fonksiyonlarını kararname çıkarma yetkisine indirgememek gerekir.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin asli konusu yürütme yetkisine ilişkin alanlardır.

Anayasa, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabileceğini belirtir.

Bu ifade kararnameyi yasama işlemi değil, yürütme alanına ait düzenleyici işlem olarak konumlandırır.

Üst kademe kamu yöneticilerinin atanması ve görevden alınması Cumhurbaşkanının görevleri arasındadır; bu yöneticilerin atanma usul ve esasları da kararnameyle belirlenebilen özel bir alandır.

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması da Anayasada Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenleneceği belirtilen alanlardandır.

Kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilmesi de bu işlem türünün idari teşkilatlanma bakımından önemli sonuçlar doğurabildiğini gösterir.

Bununla birlikte kararname yetkisinin en kritik tarafı sınırlarıdır.

Anayasa, bazı alanları açıkça Cumhurbaşkanlığı kararnamesine kapatır.

Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hakların genel hükümleri, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Bu yasak, hak ve özgürlüklerin yürütme kararnamesiyle şekillendirilmesini engelleyen anayasal bir güvencedir.

Ayrıca Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda kararname çıkarılamaz.

Bir alan hakkında Anayasa özellikle kanunu işaret etmişse, yürütmenin kararnameyle o alanı doldurması mümkün değildir.

Kanunda açıkça düzenlenen konularda da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.

Bu üç sınır birlikte okunduğunda kararname yetkisinin yürütmeye tanınmış bir düzenleme imkanı olduğu, fakat kanunun yerine geçen genel bir yasama yetkisi olmadığı ortaya çıkar.

Kararname ile kanun arasındaki çatışma halinde Anayasa açık bir üstünlük kuralı koyar.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunursa kanun hükümleri uygulanır.

Bu kural, aynı konuda iki farklı düzenleme karşı karşıya geldiğinde kanunun önceliğini gösterir.

Daha da önemlisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir.

Böylece Meclisin kanun yapma yetkisi, yürütmenin kararname düzenlemesi karşısında son sözü söyleyen anayasal mekanizma olarak korunur.

Bu ilişki, kararnameyi kanunla eş düzeyde ve sürekli rekabet halinde bir işlem gibi değil, kanunun bulunmadığı ve Anayasanın izin verdiği yürütme alanlarında işleyen bir düzenleme aracı olarak konumlandırır.

Kararnamenin yürürlüğe girmesi de anayasal usule bağlıdır.

Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelikler de çıkarabilir; kararnameler ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.

Burada kararname ile yönetmelik aynı cümlede yürürlük bakımından anılsa da, ikisinin dayandığı işlev aynı değildir.

Yönetmelik kanunların uygulanmasını sağlama ve kanunlara aykırı olmama şartıyla çıkarılırken, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi doğrudan Anayasanın yürütme yetkisine ilişkin konularda verdiği yetkiye dayanır.

Yine de her ikisinin Resmî Gazetede yayımlanması, yürütmenin genel ve düzenleyici işlemlerinin kamuya açıklanması bakımından ortak bir anayasal görünürlük sağlar.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasal denetimi, Anayasa Mahkemesinin görevleri içinde yer alır.

Anayasa Mahkemesi, kararnameleri kanun ve Meclis İçtüzüğü gibi işlemlerle birlikte ele alarak bunların Anayasaya hem şekil hem esas yönünden uygun olup olmadığını inceleyen anayasal denetim makamıdır.

Doğrudan iptal davası açma hakkı Cumhurbaşkanına, Mecliste en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir.

Ayrıca bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin bu yöndeki iddiasını ciddi bulursa Anayasa Mahkemesinin kararına kadar davayı geri bırakır.

Bu mekanizmalar, kararname yetkisinin sadece siyasal değil, yargısal sınırlarının da bulunduğunu gösterir.

Olağanüstü hal döneminde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri genel rejimden ayrılır.

Olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, olağan dönem kararnameleri için öngörülen temel haklara ilişkin bazı sınırlamalara tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.

Bu kararnameler kanun hükmündedir, Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Meclisin onayına sunulur.

Ayrıca olağanüstü hal ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamayacağı düzenlenmiştir.

Bu nedenle olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile olağanüstü hal Cumhurbaşkanlığı kararnamesi aynı adla anılsa da, konu, sınır, Meclis denetimi ve yargısal denetim bakımından farklı anayasal rejimlere bağlıdır.