Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Çalışma Süreleri ve Ücret Konu Anlatımı

Çalışma süreleri ve ücret, iş sözleşmesinin iki temel eksenidir: işçi iş görme borcunu belirli zaman içinde yerine getirir, işveren de bunun karşılığını ücret olarak öder.

İş Kanunu bu ilişkiyi yalnız tarafların serbest anlaşmasına bırakmaz; çalışma süresine üst sınırlar, dinlenme aralıkları, fazla çalışma karşılığı, ücretin ödeme biçimi ve ücret alacağının korunması için emredici hükümler getirir.

Bu sistemde ücret yalnız ekonomik bir bedel değil, işçinin emeğinin kanunen korunmuş karşılığıdır.

Çalışma süresi de yalnız işverenin yönetim hakkıyla belirlenen bir organizasyon unsuru değil, sağlık, dinlenme ve ücret hesabı bakımından sınırlandırılmış bir hukuki ölçüdür.

Ücretin genel tanımı, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutar şeklindedir.

Kanun ücret, prim, ikramiye ve benzeri istihkakların kural olarak Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan banka hesabına ödenmesini öngörür.

Yabancı para kararlaştırılmışsa ödeme günündeki rayice göre Türk parasıyla ödeme yapılabilir.

Buna karşılık ücretin bono, kupon veya yurtta geçerli parayı temsil ettiği ileri sürülen senetlerle ya da benzeri araçlarla ödenmesi kabul edilmez.

İş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin ücreti ile sözleşmeden ve kanundan doğan para ile ölçülebilir menfaatlerinin tam olarak ödenmesi gerekir.

Ücret alacaklarında mevduata uygulanan en yüksek faiz, gününde ödenmeyen ücretler bakımından koruyucu bir sonuç olarak karşımıza çıkar.

Ücretin güvenliği yalnız ödeme biçimiyle sınırlı değildir.

İşçilerin aylık ücretlerinin belirli kısmından fazlası haczedilemez, başkasına devredilemez veya temlik edilemez; nafaka alacakları bu sınırlamanın dışında tutulur.

Kamu makamları ve asıl işverenler, belirli yapım ve onarım işlerinde alt işveren veya yüklenici işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini kontrol etmek ve ödenmeyen ücret varsa hakedişlerden keserek ödeme yapmakla ilişkilendirilen bir sorumluluk taşır.

İşveren ayrıca işçiye ücret hesabını gösteren pusula vermelidir.

Bu pusulada ödeme günü, ödeme dönemi, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi eklemeler ile vergi, sigorta primi, avans ve benzeri kesintiler gösterilir.

Ücret kesme cezası da sınırsız değildir; toplu sözleşme veya iş sözleşmesinde gösterilen sebepler dışında kesinti yapılamaz, kesintinin sebebi işçiye derhal bildirilir ve aylık sınır aşılmaz.

Çalışma süresinde genel kural haftada en çok kırk beş saattir.

Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.

Yer altı maden işlerinde çalışanlar için daha düşük günlük ve haftalık sınırlar öngörülmüştür.

Taraflar haftalık normal çalışma süresini, günlük on bir saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı biçimde dağıtabilir.

Bu durumda denkleştirme sistemi devreye girer: belirli süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşmamalıdır.

Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle artırılabilir; turizm sektörü için ayrıca özel bir denkleştirme imkanı tanınmıştır.

Böylece kanun, bazı haftalarda yoğun çalışmayı tamamen yasaklamaz; fakat ortalama üzerinden genel sınırı korur.

Telafi çalışması da normal süreden farklı bir çalışma düzenidir.

Zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzer nedenlerle işyerinde normal sürenin altında çalışılması veya işçinin talebiyle izin verilmesi hallerinde işveren, çalışılmayan süreler için belirli süre içinde telafi çalışması yaptırabilir.

Bu çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.

Ancak telafi çalışması günlük en çok çalışma süresini aşamaz, günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.

Telafi çalışmasının mantığı, eksik çalışılan zamanın sonradan dengelenmesidir; bu nedenle fazla çalışma ücretine bağlanmaz, fakat çalışma süresi sınırları içinde kalmak zorundadır.

Çalışma süresinden sayılan haller, fiilen üretim yapılmasa bile işçinin işverenin iş organizasyonu içinde zaman harcadığı durumları kapsar.

Maden, taşocağı veya su altında çalışılan işlerde asıl çalışma yerine inip çıkmak için geçen süreler; işveren tarafından başka yere gönderilme halinde yolda geçen süreler; işçinin işinde ve her an iş görmeye hazır halde beklediği zamanlar; işverenin gönderdiği yerde asıl işini yapmadan meşgul olduğu süreler; emziren kadın işçilerin süt verme süreleri ve uzak işyerlerine toplu götürülüp getirilme gerektiren işlerde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır.

Buna karşılık işin niteliğinden kaynaklanmayıp sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan servis süreleri çalışma süresi kabul edilmez.

Ara dinlenmesi ise farklıdır: günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında işçiye verilir, süre işin uzunluğuna göre artar ve en az sınırları vardır, fakat ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık çalışma süresinin aşılmasıyla ortaya çıkar.

Denkleştirme uygulanan hallerde bazı haftalarda kırk beş saatin aşılması tek başına fazla çalışma sayılmaz; önemli olan ortalama haftalık sürenin normal süreyi aşmamasıdır.

Her bir saat fazla çalışma için normal saat ücretinin belirli oranda artırılmış hali ödenir.

Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlenmişse, bu sürenin üzerinde fakat kanuni haftalık sınırın altında kalan çalışmalar fazla sürelerle çalışma niteliği taşır ve farklı zam oranına tabidir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için daha uzun, fazla sürelerle çalıştığı her saat için daha kısa serbest zaman kullanabilir.

Serbest zaman belirli süre içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti yapılmadan kullandırılır.

Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir; işçi verdiği onayı kanunda belirtilen usulle geri alabilir.

Fazla çalışma toplamı yıllık üst sınırı aşamaz; bazı işlerde ve gece çalışmasında fazla çalışma yasağı vardır.

Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hallerde fazla çalışma ise ayrı koşullara bağlanmıştır.