Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Sendikalar Konu Anlatımı

Sendika hukuku, bireysel iş ilişkisinin ötesinde işçilerin ve işverenlerin toplu örgütlenme alanını düzenler.

Kanuna göre sendika, işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluştur.

Konfederasyon ise değişik işkollarında en az beş sendikanın bir araya gelmesiyle oluşan üst kuruluştur.

Bu tanımlar, sendikanın yalnız özel bir dernek gibi düşünülmemesi gerektiğini gösterir; sendika, toplu iş sözleşmesi yapma, üyelerini temsil etme, çalışma koşullarına etki etme ve kanuni sınırlar içinde toplu mücadele araçlarına başvurma kapasitesi olan özel bir iş hukuku kişisidir.

Kanunun temel yaklaşımı kuruluş serbestisidir.

Kuruluşlar, kanundaki usul ve esaslara uyarak önceden izin almaksızın kurulurlar.

Sendikalar kuruldukları işkolunda faaliyette bulunur.

İşkolu kavramı önemlidir, çünkü sendikanın faaliyet alanı ve toplu iş sözleşmesi yetkisi büyük ölçüde işkolu üzerinden belirlenir.

Bir işyerindeki yardımcı faaliyetler, bağımsız bir işkolu yaratmak yerine o işyerindeki asıl faaliyetin bağlı olduğu işkolu içinde değerlendirilir.

Bir işyerinin hangi işkoluna girdiği Bakanlık tarafından tespit edilir; bu tespit yayımlanır ve ilgililer belirli süre içinde dava açabilir.

İşkolu değişikliği, yürürlükteki toplu iş sözleşmesini etkilemez; yeni toplu iş sözleşmesi için yetki süreci başlamışsa işkolu değişikliği bir sonraki dönem için sonuç doğurur.

Bu düzenleme, toplu sözleşme düzeninin işkolu tartışmalarıyla sürekli kesintiye uğramasını önler.

Kuruculuk için fiil ehliyeti ve fiilen çalışma şartı aranır.

Bunun yanında kanunda sayılan bazı ağır suçlardan mahkumiyet, kurucu olmayı engeller.

İşveren sendikası kurucusu tüzel kişi ise, tüzel kişiyi temsil eden gerçek kişide de kuruculuk şartları aranır.

Kuruluş usulünde merkez il valiliğine dilekçe ve kuruluş tüzüğü verilmesiyle tüzel kişilik kazanılır.

Sendikalar için kurucuların şartları taşıdığına ilişkin yazılı beyanlar, üst kuruluşlar için ilgili kuruluşların genel kurul kararları eklenir.

Vali tüzük ve kurucu listesini Bakanlığa gönderir; Bakanlık kuruluşun adını, merkezini ve tüzüğünü resmi internet sitesinde ilan eder.

Tüzük veya belgelerde kanuna aykırılık ya da eksiklik varsa valilik bunların giderilmesini ister; giderilmezse mahkeme faaliyetin durdurulmasına ve eksikliğin giderilmesi için süre verilmesine karar verebilir, süre sonunda aykırılık giderilmezse kapatma kararı gündeme gelir.

Sendika tüzüğü, kuruluşun iç anayasası gibi çalışır.

Tüzükte kuruluşun adı, merkezi, amacı, faaliyet göstereceği işkolu, kurucuların bilgileri, üyeliğe giriş, çıkış ve çıkarılma şartları, genel kurulun oluşumu ve işleyişi, yönetim, denetleme ve disiplin kurulları, şube ve bölge şubeleri, aidatlar, yöneticilerin ücretleri, iç denetim, tüzük değişikliği ve sona erme halinde malvarlığının tasfiyesi gibi konular yer almalıdır.

Kuruluşun ve şubelerin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu, denetleme kurulu ve disiplin kuruludur.

Genel kurul dışındaki organlar için üye sayılarında alt ve üst sınırlar vardır; kuruluşlar ihtiyaç duyarsa başka organlar kurabilir, fakat genel kurul ile yönetim, denetim ve disiplin kurullarının görev ve yetkilerini bu organlara devredemez.

Bu yapı, sendikanın demokratik ve denetlenebilir bir tüzel kişilik olarak işlemesini amaçlar.

Sendika üyeliği serbestlik ilkesine dayanır.

On beş yaşını dolduran ve kanun anlamında işçi sayılanlar işçi sendikalarına; kanun anlamında işveren sayılanlar işveren sendikalarına üye olabilir.

Kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz.

İşçi veya işverenler aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olamaz; ancak aynı işkolunda farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçiler bakımından istisna tanınmıştır.

Yardımcı işlerde çalışan işçiler, işyerinin girdiği işkolundaki sendikaya üye olabilir.

İşçi sendikasına üyelik, Bakanlıkça sağlanan elektronik başvuru sistemi üzerinden e-Devlet kapısı kullanılarak yapılır ve sendika tüzüğünde belirlenen yetkili organın kabulüyle kazanılır.

Başvuru belirli süre içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır.

Haklı neden olmadan reddedilen kişi dava açabilir; davacı lehine karar verilirse üyelik red kararının alındığı tarihte kazanılmış sayılır.

Aidat, üyelik ilişkisinin mali yönüdür.

Üyelik aidatının miktarı tüzükteki usul ve esaslara göre genel kurul tarafından belirlenir.

Üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek sendikaya ödenir.

Aidatı kesmeyen veya kesmesine rağmen süresinde sendikaya ödemeyen işveren, aidat miktarını bankaların işletme kredilerine uyguladığı en yüksek faizle birlikte ödemekle yükümlü olur.

Üyelikten ayrılma da özgürlük ilkesinin parçasıdır.

Her üye e-Devlet üzerinden çekilme bildiriminde bulunabilir; çekilme sendikaya bildirimden bir ay sonra geçerlilik kazanır.

Bu süre içinde başka sendikaya üye olunursa yeni üyelik sürenin bitiminde kazanılmış sayılır.

Üyelikten çıkarma kararı genel kurulca verilir, elektronik ortamda Bakanlığa bildirilir ve üyeye tebliğ edilir; üye mahkemeye itiraz edebilir ve üyelik karar kesinleşinceye kadar devam eder.

İşkolunu değiştirenin üyeliği kendiliğinden sona erer; işçi sendikası üyesinin bir yılı geçmeyen işsizliği üyeliği etkilemez; askeri ödev sırasında üyelik askıda kalır.

Kanun, sendikal faaliyetin işveren baskısıyla etkisizleşmemesi için güvenceler getirir.

İşçi kuruluşunda yönetici olduğu için işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi askıda kalır; yönetici isterse belirli koşullarla sözleşmesini feshedip kıdem tazminatına hak kazanabilir.

Görevi belirli nedenlerle sona eren yönetici, süresinde başvurursa eski işine veya uygun bir işe başlatılmalıdır; başlatılmazsa iş sözleşmesi işverence feshedilmiş sayılır.