Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Sigorta Kolları Konu Anlatımı

5510 sayılı Kanundaki sigorta kolları ayrımı, sosyal güvenlik sisteminin hangi riske hangi tür koruma sağladığını gösteren ana şemadır.

Kanun sosyal sigortaları kısa ve uzun vadeli sigorta kolları olarak ikiye ayırır; bunun yanında genel sağlık sigortasını ayrı bir güvence alanı olarak düzenler.

Bu ayrım yalnızca kavramsal değildir.

Bir kişinin hangi sigorta koluna tabi olduğu, hangi primin alınacağını, hangi olayın hangi hakka yol açacağını, işverenin veya kişinin hangi bildirimi yapacağını ve Kurumun hangi ödemeyi yapabileceğini belirler.

Bu yüzden sigorta kolu, sosyal güvenlik hukukunda hakkın türünü ve finansman bağını aynı anda gösteren bir anahtar gibidir.

Kısa vadeli sigorta kolları iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortası kollarından oluşur.

Bunların ortak özelliği, sigortalının çalışma hayatı içinde veya sigortalılıkla bağlantılı belirli bir olay nedeniyle geçici ya da mesleki bir riskle karşılaşmasına cevap vermesidir.

İş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışında bulunduğu zamanda, emziren kadın sigortalının süt izni sırasında veya işverence sağlanan taşıtla gidiş geliş sırasında meydana gelen ve bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olay olarak düzenlenir.

Meslek hastalığı ise yapılan işin niteliği, tekrarlanan sebep veya işin yürütüm şartları yüzünden doğan geçici ya da sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halidir.

Hastalık ve analık da kısa vadeli sistemin ayrı riskleridir.

Hastalık hali, iş kazası ve meslek hastalığı dışında kalan ve iş göremezliğe neden olan rahatsızlıkları ifade eder.

Analık hali ise sigortalı kadının veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan eşinin gebeliğiyle bağlantılı olarak gebeliğin başlangıcından doğum sonrası kanunda belirtilen haftalık süreye kadar uzanan rahatsızlık ve engellilik hallerini kapsar.

Kısa vadeli kolların sağladığı haklar da bu risklere göre şekillenir: iş kazası veya meslek hastalığında geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm halinde hak sahiplerine gelir, evlenme ve cenaze ödeneği gibi sonuçlar doğabilir; hastalık ve analıkta ise iş göremezlik süresince geçici iş göremezlik ödeneği ve analık bağlamında emzirme ödeneği gündeme gelir.

Uzun vadeli sigorta kolları malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortasıdır.

Bu kollar, kısa vadeli risklerden farklı olarak kişinin çalışma gücü ve yaşam döngüsü üzerinde daha kalıcı sonuçlar doğuran durumlara yönelir.

Malûllükte Kurum Sağlık Kurulunca çalışma gücü veya meslekte kazanma gücü kaybının belirli oranlara ulaşması gerekir.

Malûllük sigortasından sağlanan temel hak malûllük aylığıdır; bunun için malûl sayılma, belli prim günleri veya özel bakım ihtiyacı gibi şartlar ve Kuruma yazılı başvuru aranır.

Yaşlılık sigortası ise yaşlılık aylığı ve toptan ödeme hakkı sağlar.

İlk defa kanuna göre sigortalı sayılanlarda yaş ve prim gün şartları ayrıntılı olarak düzenlenmiş, bazı gruplar için çalışma gücü kaybı, yeraltı işleri veya erken yaşlanma gibi farklılaştırılmış hükümler kabul edilmiştir.

Ölüm sigortası, sigortalının ölümü halinde hak sahiplerinin korunmasına yönelir.

Kanunda hak sahibi, sigortalının veya gelir ya da aylık almakta olan kişinin ölümü üzerine gelir, aylık veya toptan ödeme alabilecek eş, çocuk, ana ve baba olarak tanımlanır.

Bu nedenle ölüm sigortası, sigortalının kendi yaşamındaki gelir kaybını değil, ölümden sonra aile bireylerinin karşılaşacağı ekonomik boşluğu hedefler.

Uzun vadeli kollarda aylık kavramı önemlidir; kanun aylığı malûllük, yaşlılık, ölüm sigortaları ve vazife malûllüğü hallerinde yapılan sürekli ödeme olarak tanımlar.

Gelir kavramı ise özellikle iş kazası ve meslek hastalığı bağlamında kullanılan sürekli ödemeyi ifade eder.

Bu ayrım, kısa vadeli iş kazası meslek hastalığı sistemindeki gelir ile uzun vadeli sistemdeki aylık arasında terminolojik ve hukuki bir sınır kurar.

Genel sağlık sigortası sosyal sigortalardan ayrı ama sistemin ayrılmaz parçası olan üçüncü büyük koruma alanıdır.

Kanundaki tanıma göre genel sağlık sigortası, kişilerin öncelikle sağlıklarının korunmasını, sağlık riskleriyle karşılaşmaları halinde ise oluşan harcamaların finansmanını sağlayan sigortadır.

Burada amaç gelir veya aylık bağlamak değil, sağlık hizmetlerinin finansmanını sağlamaktır.

Sağlık hizmeti, genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilere finansmanı sağlanacak tıbbi ürün ve hizmetleri kapsar.

Genel sağlık sigortalısı sayılanlar içinde aktif sigortalılar, isteğe bağlı sigortalılar, belirli sosyal yardım veya aylık grupları, oturma izni bulunan bazı yabancılar, işsizlik veya kısa çalışma ödeneği alanlar, gelir veya aylık alanlar ve başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı olmayan vatandaşlar bulunabilir.

Kanun bazı kişileri bütün kollara değil, yalnızca belirli kollara tabi tutarak sigorta kolu ayrımının pratik önemini açıkça gösterir.

Ceza infaz kurumları ve tutukevlerindeki çalışma ünitelerinde çalıştırılan hükümlü ve tutuklular hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile analık sigortası uygulanır.

Aday çırak, çırak, işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası; bazı stajyer ve öğrenciler hakkında ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır.

Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen meslek edindirme, geliştirme ve değiştirme eğitimine katılan kursiyerler de belirli kısa vadeli sigorta ve genel sağlık sigortası hükümlerine bağlanır.

Yurt dışındaki işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçileri için kısa vadeli sigorta kolları ve genel sağlık sigortası uygulanırken, uzun vadeli kollara tabi olmak istemeleri halinde isteğe bağlı sigorta yolu açılır.

Sigorta kolları bakımından bir diğer önemli ayrım, kapsam dışı bırakılan kişilerde görülür.