Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Grev ve Lokavt Konu Anlatımı

Grev ve lokavt, toplu iş sözleşmesi düzeninin uyuşmazlık aşamasında ortaya çıkan iki karşılıklı toplu mücadele aracıdır.

Grev işçi tarafına, lokavt işveren tarafına ait görünür; ancak ikisi de sınırsız ekonomik baskı aracı olarak değil, kanunda tanımlanan amaç, zaman ve usul içinde kullanılabilen kurumlardır.

Grevin kanuni tanımı, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak ya da bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarıdır.

Kanuni grev ise toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde, işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla kanuna uygun biçimde yapılan grevdir.

Kanuni şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.

Lokavt, işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak tarzda, işveren veya işveren vekilinin kendi kararıyla ya da bir kuruluş kararına uyarak işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır.

Kanuni lokavt, toplu iş sözleşmesi yapılırken uyuşmazlık çıkması ve işçi sendikasınca grev kararı alınması halinde, kanun hükümlerine uygun olarak yapılan lokavttır.

Bu nedenle lokavt, grev kararından bağımsız olarak her zaman kullanılabilen bir işveren yetkisi değildir; kanuni lokavtın varlığı toplu pazarlık uyuşmazlığı ve grev kararıyla bağlantılıdır.

Grev ve lokavtın kanuniliği, maddi amaç kadar usule de bağlıdır.

Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren kanunda belirlenen süre içinde alınabilir ve yine kanunda gösterilen ön bildirim süresine uyularak uygulamaya konulabilir.

Bu süre içinde karar alınmaz veya uygulama tarihi karşı tarafa bildirilmezse toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer.

İşveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de grev kararının kendisine tebliğinden itibaren aynı sistem içinde lokavt kararı alabilir ve uygulamaya koyabilir.

Kararlar, kararı alan tarafça işyeri veya işyerlerinde derhal ilan edilir.

Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer; süresi içinde grev ve varsa lokavt uygulamaya konulmamışsa yetki belgesi hükmünü kaybeder.

Uygulama tarihi notere ve görevli makama tevdi edilmek üzere karşı tarafa bildirilir, ayrıca işyerinde ilan edilir.

Grev oylaması, işçilerin grev kararına toplu iradesini yansıtan özel bir mekanizmadır.

Grev kararının işyerinde ilan edildiği tarihte çalışan işçilerin belirli oranının kısa süre içinde görevli makama yazılı başvurması üzerine grev oylaması yapılır.

Oylamada çalışan işçilerden oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse grev kararı uygulanamaz.

Bu durumda anlaşma sağlanamaz ve işçi sendikası kanuni hakem yoluna başvurmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz.

İşletme toplu iş sözleşmesi ve grup toplu iş sözleşmesi uyuşmazlıklarında oylama talepleri ve sonuçların toplanması, her işyerinin bağlı bulunduğu görevli makam veya işletme merkezi dikkate alınarak özel kurallara bağlanır.

Böylece grev kararı yalnız sendika organı kararı olarak kalmaz; kanunda öngörülen koşullarda işyerindeki işçilerin doğrudan katılımına açılabilir.

Kanun bazı alanlarda grev ve lokavtı tamamen yasaklar.

Can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri ve mezarlıklar, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile belirli petrokimya işleri, doğrudan işletilen bazı savunma ve güvenlik işyerleri, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastaneler bu yasak kapsamındadır.

Başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerlerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçlarında da grev ve lokavt yapılamaz.

Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının gerçekleştiği yerlerde gerekli gördüğü işyerlerinde bu durum devam ettiği sürece grev ve lokavtı yasaklayabilir; yasağın kalkmasından sonra kanunda gösterilen bildirimle uygulamaya devam edilebilir.

Ayrıca karar verilmiş veya başlamış kanuni grev veya lokavt genel sağlığı ya da milli güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı belirli süreyle erteleyebilir.

Erteleme döneminde arabulucu uyuşmazlığın çözümü için çalışır; sonunda anlaşma olmazsa taraflardan birinin başvurusuyla Yüksek Hakem Kurulu devreye girer, aksi halde işçi sendikasının yetkisi düşer.

Uygulama aşamasında grev özgürlüğü ile işyerinin korunması arasında denge kurulur.

İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir.

Greve katılan işçiler ve lokavta maruz kalan işçiler işyerinden ayrılmak zorundadır; greve katılmayan veya vazgeçenlerin işyerinde çalışmaları engellenemez, fakat işveren bu işçileri çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir.

Greve katılan veya lokavta uğrayan işçilerin işyerine giriş çıkışı engellemesi yasaktır.

Grev başlamadan önce üretilen ürünlerin satılmasına ve işyeri dışına çıkarılmasına engel olunamaz; greve katılmayıp çalışanların ürettiği ürünler ve işyeri için gerekli araç, gereç ve maddeler bakımından da engelleme yasağı vardır.

Grev sırasında sendikanın kusurlu hareketiyle işyerinde maddi zarar doğarsa sendika sorumlu olur; yetkili sendika kararı olmaksızın bireysel eylemlerden doğan zararlarda kusurlu yönetici veya işçi sorumlu tutulur.

Bazı işçiler kanuni grev ve lokavta katılamaz.

Üretim veya satışa yönelik olmamak kaydıyla, teknik zorunluluk nedeniyle faaliyetin devamlılığını, işyeri güvenliğini, makine ve demirbaşın, hammadde ve ürünlerin bozulmamasını sağlayacak sayıda işçi çalışmak; işveren de onları çalıştırmak zorundadır.

Bu işçilerin niteliği, sayısı ve yedekleri toplu görüşmenin başlamasından itibaren ilan edilir; sendikanın itiraz hakkı vardır.

Süresinde tespit yapılmamışsa görevli makamdan sonradan tespit istenebilir.

Grev ve lokavt döneminde fiilen çalışmaya devam edecek işçiler de görevli makamca resen belirlenir.

İşveren, grev ve lokavta katılamayacak işçilerden çalışmayanların yerine ancak görevli makamın yazılı izniyle yeni işçi alabilir.

Kanuni grev ve lokavtın güvenceleri önemlidir.

Toplu iş sözleşmesine veya iş sözleşmesine grev hakkından ya da lokavttan vazgeçme veya bunları kısıtlama hükümleri konulamaz; konulursa geçersizdir.

Kanuni grev kararına katılma, greve katılma veya greve katılmaya teşvik etme nedeniyle işçinin iş sözleşmesi feshedilemez.

Kanuni greve katılan, katılmayan veya katılmaktan vazgeçip grev nedeniyle çalıştırılamayan işçilerle kanuni lokavta maruz kalan işçilerin iş sözleşmeleri grev ve lokavt süresince askıda kalır.

İşveren, başlamadan önce işlemiş ücret ve ekleri olağan ödeme gününde öder; fakat askı süresi için ücret ve sosyal yardım ödenmez, bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz ve aksine sözleşme hükmü konulamaz.

İşveren askıda kalan işçilerin yerine işçi alamaz veya başkalarını çalıştıramaz; greve katılmayanlar ancak kendi işlerinde çalıştırılabilir.

Kanun dışı grev ve lokavt ise ağır sonuçlar doğurur.