Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku İş Sözleşmesi Türleri Konu Anlatımı

İş sözleşmesi türlerini sınıflandırırken önce sözleşmenin değişmeyen çekirdeğini görmek gerekir.

İş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.

Bu tanım, tür ne olursa olsun ilişkiye rengini veren iki unsuru korur: işçinin işverenin iş organizasyonu içinde çalışması ve işverenin bunun parasal karşılığını üstlenmesi.

Kanun, aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesini özel bir şekle tabi tutmaz.

Buna rağmen süresi bir yıl veya daha fazla olan sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur.

Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, işçiye çalışma koşulları, çalışma süresi, temel ücret, ücret ekleri, ödeme dönemi, belirli süre varsa sözleşme süresi ve fesihte uyulacak hükümler hakkında yazılı belge vermelidir.

Tür belirleme serbestisi, İş Kanununun sözleşme çeşitlerine yaklaşımını özetler.

Taraflar, kanun hükümleriyle getirilen sınırlamalar saklı kalmak üzere ihtiyaçlarına uygun türde sözleşme kurabilir.

Bu serbestlik, sözleşmenin belirli veya belirsiz süreli yapılabilmesini ve çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli ya da başka türde düzenlenebilmesini kapsar.

Dolayısıyla Kanun tek tip çalışma modeli kurmaz; fakat seçilen modelin işçiyi koruyan emredici sınırlardan kaçınma aracına dönüşmesine de izin vermez.

Süre bakımından ana ayrım belirli ve belirsiz süreli sözleşmedir.

İş ilişkisi bir süreye bağlı yapılmamışsa sözleşme belirsiz süreli sayılır.

Belirli süreli sözleşme ise belirli süreli işlerde, belli bir işin tamamlanmasında veya belirli bir olgunun ortaya çıkmasına bağlı objektif koşullar altında yazılı olarak kurulur.

Bu nedenle bir sözleşmenin adının belirli süreli yazılması tek başına yeterli değildir; sürenin objektif bir temele dayanması gerekir.

Belirli süreli sözleşme esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamaz.

Aksi halde iş sözleşmesi başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.

Esaslı neden varsa zincirleme sözleşmeler belirli süreli özelliğini korur.

Belirli süreli çalışmanın sınırı, eşit işlem ilkesine de yansır.

Belirli süreli sözleşmeyle çalışan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden bulunmadıkça sadece sözleşmesinin süreli olması nedeniyle belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalışılan süreye orantılı verilir.

Bir çalışma şartından yararlanmak için kıdem aranıyorsa, haklı neden bulunmadıkça belirsiz süreli emsal işçi için esas alınan kıdem belirli süreli işçi hakkında da uygulanır.

Emsal işçi aynı veya benzeri işi belirsiz süreli sözleşmeyle yapan işçidir; işyerinde böyle biri yoksa aynı işkolunda şartlara uygun bir işyerindeki benzer işçi dikkate alınır.

Çalışma süresi bakımından tam süreli ve kısmi süreli sözleşme ayrımı yapılır.

İşçinin normal haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmişse kısmi süreli sözleşme vardır.

Kısmi süreli işçi, yalnızca bu nedenle tam süreli emsal işçiden farklı muamele göremez.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir.

İşyerinde niteliklere uygun açık yer bulunduğunda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçme istekleri işverence dikkate alınır ve boş yerler zamanında duyurulur.

Analık izinleri sonrasında ebeveynlerden birinin kısmi süreli çalışma talebi de Kanunun kısmi çalışma modeline bağladığı özel bir haktır.

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli sözleşmenin ihtiyaç ortaya çıktığında çalışmaya dayanan biçimidir.

Yazılı sözleşmeyle işçinin, kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme edimini yerine getireceği kararlaştırılır.

Taraflar hafta, ay veya yıl içinde çalışma süresini belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat kabul edilir.

İşçi, belirlenen sürede fiilen çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.

İşveren çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, çalışma zamanından en az dört gün önce yapmalıdır.

Günlük çalışma süresi sözleşmede belirlenmemişse her çağrıda en az dört saat üst üste çalışma yaptırılması gerekir.

Bu hükümler, çağrı üzerine çalışmayı tamamen belirsiz bir bekleme ilişkisi olmaktan çıkarır.

Uzaktan çalışma, işin görüldüğü yer ve iletişim tekniği bakımından ayrışır.

İşçi, işverenin oluşturduğu iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirir.

Bu ilişki yazılı olarak kurulur.

Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi, yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar, işverenin sağladığı ekipman, ekipmanın korunması, işverenin işçiyle iletişim kurması ve genel-özel çalışma şartları bulunur.

Uzaktan çalışanlar, esaslı neden olmadıkça sözleşmenin niteliği yüzünden emsal işçiye göre farklı işlem göremez.

İşveren, işin niteliğini gözeterek iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirme, eğitim, sağlık gözetimi ve ekipman güvenliği tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Deneme süreli sözleşmede taraflar, ilişkinin başında sınırlı bir serbest fesih alanı kurar.

Deneme kaydı konulduğunda süre en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içinde taraflar bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız feshedebilir.

Buna rağmen işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.

Sürekli-süreksiz iş ayrımı ise sözleşmeden çok işin niteliğine odaklanır.

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz, bundan fazla devam edenler sürekli iş sayılır.

Süreksiz işlerde Kanunun saydığı maddeler uygulanmaz ve o alanlarda Borçlar Kanunu hükümleri devreye girer.

Takım sözleşmesi, iş sözleşmesinin toplu bir işe giriş tekniğiyle kurulmasına örnektir.