Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Toplu İş Sözleşmesi Konu Anlatımı

Toplu iş sözleşmesi, bireysel iş sözleşmelerinin tek tek pazarlık edilmesi yerine, çalışma koşullarının toplu düzeyde belirlenmesini sağlayan temel kurumdur.

Kanundaki modelde bu sözleşme, bireysel iş ilişkisinin kurulması, yürütülmesi ve bitirilmesiyle ilgili kuralları işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendikasız işveren arasında toplu biçimde belirleyen yazılı hukuki işlemdir.

Bu tanım iki noktayı birlikte gösterir.

Birincisi, toplu sözleşmenin tarafı işçi bakımından bireysel işçi değil, yetkili işçi sendikasıdır.

İkincisi, sözleşmenin konusu yalnız ücret artışı değildir; iş sözleşmesinin kurulmasından çalışma şartlarına ve sona ermesine kadar iş ilişkisinin pek çok yönü toplu düzeyde düzenlenebilir.

Toplu iş sözleşmesinin içeriği iki katmanlıdır.

Bir katmanda iş sözleşmesinin kurulmasına, hükümlerine ve sona ermesine yön veren normatif kurallar bulunur.

Bu hükümler, kapsama giren işçilerin bireysel iş sözleşmelerine doğrudan etki eder.

Diğer katmanda tarafların karşılıklı hak ve borçları, sözleşmenin uygulanması, denetimi ve uyuşmazlıkların çözüm yolları yer alabilir.

Kanun ayrıca çerçeve sözleşmeyi tanır; çerçeve sözleşme, Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen işçi ve işveren konfederasyonlarına üye sendikalar arasında işkolu düzeyinde yapılır ve mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikaları gibi konularda düzenlemeler içerebilir.

Toplu özerklik, anayasal düzen ve emredici kanun hükümleriyle sınırlıdır; taraflar toplu sözleşme yaparken bu üst sınırları aşan hükümler kuramaz.

Bu sınır, toplu özerkliğin kanuni düzenle bertaraf edilemeyeceği alanları korur.

Kapsam ve düzey, toplu iş sözleşmesinin hangi işyerlerini bağlayacağını belirler.

Sözleşme, aynı işkolu içinde tek işyerine de birden fazla işyerine de yöneltilebilir.

Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa, toplu iş sözleşmesi ancak işletme düzeyinde yapılır.

Grup toplu iş sözleşmesi ise tarafların anlaşması üzerine bir işçi sendikası ile işveren sendikası arasında, birden çok üye işverene ait aynı işkolundaki işyerleri ve işletmeleri kapsayabilir.

İşletme toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerlerinin gerekli niteliği taşıyıp taşımadığı konusunda uyuşmazlık çıkarsa mahkeme kararıyla bu mesele çözümlenir.

Bu düzenleme, toplu sözleşmenin parçalanmasını veya yetki alanının keyfi biçimde daraltılmasını önler.

Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılır ve süre bakımından kanuni sınırlar içindedir.

Süre en az bir yıl, en çok üç yıl olabilir; imzadan sonra taraflar süreyi uzatamaz, kısaltamaz ve süresinden önce sona erdiremez.

Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan toplu iş sözleşmelerinin süresi bir yıldan az olabilir; iş devam ederse sözleşme bir yılın sonuna kadar uygulanır.

Sözleşmenin bitmesinden önceki belirli dönem içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir, fakat yeni sözleşme önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.

Bu yapı, çalışma ilişkilerinde kesinti yaratmadan yeni dönem pazarlığını başlatmaya imkan verir.

Toplu iş sözleşmesinin hükmü, onun iş sözleşmeleri karşısındaki üstün etkisinde belirginleşir.

Sözleşme aksini öngörmedikçe bireysel iş sözleşmeleri toplu düzenlemeye ters düşecek biçimde uygulanamaz; böyle bir çatışmada bireysel hüküm geri çekilir ve toplu hüküm çalışma şartına dönüşür.

Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hüküm bulunması halinde işçi yararına olan iş sözleşmesi hükümleri geçerliliğini korur.

Toplu sözleşme sona erdiğinde de iş ilişkisine doğrudan temas eden hükümler hemen ortadan kalkmaz; yeni metin yürürlüğe girene kadar bireysel sözleşme hükmü gibi etkisini sürdürür.

Bu son etki, toplu sözleşmenin bitmesiyle işçilerin çalışma koşullarının bir anda boşluğa düşmesini engeller.

Toplu iş sözleşmesinin taraflarında veya işyerinde değişiklik olması her zaman sözleşmeyi sona erdirmez.

Sözleşmeye taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, faaliyetinin durdurulması, yetkiyi kaybetmesi veya işkolunun değişmesi toplu iş sözleşmesini sona erdirmez.

Toplu görüşmeye çağrı tarihinde işveren sendikasına üye olan işveren, üyelik sona erse bile çağrı ile bağlı kalır; sözleşme imzalandığında taraf işveren sendikasının üyesi olan işverenin sonradan ilişkisinin kesilmesi de yapılmış sözleşmeyle bağlılığını ortadan kaldırmaz.

İşyeri devrinde de kanun ayrıntılı bir denge kurar.

Devir alan işletmede aynı işkolunda yürürlükte bir toplu iş sözleşmesi varsa, devralınan işyerindeki toplu sözleşmeden doğan hak ve borçlar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.

Devir alan işverenin böyle bir sözleşmesi yoksa, devralınan işyerindeki toplu sözleşmeden doğan hak ve borçlar yeni bir toplu iş sözleşmesi yapılıncaya kadar toplu iş sözleşmesi hükmü olarak sürer.

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma, kural olarak taraf işçi sendikasının üyelerine aittir.

İmza tarihinde taraf sendikaya üye olanlar yürürlük tarihinden itibaren, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

İmza tarihi ile yürürlük tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler de, sona erme tarihine kadar toplu sözleşmeden yararlanır.

Üye olmayanlar, sonradan işe girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde üye olup ayrılanlar ya da çıkarılanlar, taraf işçi sendikasına dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz.

Dayanışma aidatıyla yararlanma talep tarihinden itibaren başlar, imza tarihinden önceki talepler ise imza tarihi itibarıyla hüküm doğurur.

Dayanışma aidatı üyelik aidatından fazla olamaz.

Buna karşılık işveren vekilleri ve toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz.

Grev sonunda yapılan toplu iş sözleşmesinden bazı zorunlu çalışmaya devam eden işçiler dışındaki grev katılmayanlarının yararlanması, sözleşmede aksi belirlenmedikçe mümkün değildir.

Yetki, toplu iş sözleşmesinin meşruiyet şartıdır.

Kurulu bulunduğu işkolunda belirli üyelik oranına sahip olan ve sözleşme kapsamına girecek işyerinde veya işletmede gerekli çoğunluğu sağlayan işçi sendikası toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.

İşletme toplu iş sözleşmelerinde işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır.

Birden fazla sendika gerekli orana sahipse başvuru tarihinde en çok üyeye sahip olan sendika yetkili olur.

İşveren tarafında ise işveren sendikası üyelerine ait işyerleri için, sendika üyesi olmayan işveren de kendi işyeri için sözleşme yapmaya yetkilidir.