Hâkim-Savcı İdare Hukuku İdare Hukukunun Temel İlkeleri ve Kaynakları Konu Anlatımı

İdare hukukunda ilk ayrım, idare kelimesinin günlük yönetim anlamıyla teknik kamu hukuku anlamının karıştırılmamasıdır.

Her örgüt belirli bir amaca ulaşmak için yönetilir; bir şirketin, vakfın ya da derneğin de idaresi vardır.

Fakat bu başlıkta incelenen idare, özel kişilerin kendi iç düzeni değildir.

Devlet idaresi ve kamu idareleri, kamu yararına yönelen görevleri nedeniyle özel hukuk kişilerinden farklı bir hukuki rejime bağlıdır.

Bu nedenle sınav sorusunda idarenin tanımı sorulduğunda, sadece yönetme faaliyeti değil, kamu tüzel kişileri ve onların kamu gücüne dayalı faaliyetleri düşünülmelidir.

Anayasal bakımdan idare, devletin bütün organlarıyla aynı şey değildir.

Yasama kanun koyar, yargı uyuşmazlıkları çözer; idare ise yürütme alanı içinde kamu hizmetlerini düzenli ve sürekli biçimde yürütür.

Anayasa idareyi ayrı hükümler altında ele aldığı için idarenin kuruluşu, görevleri, yetkileri ve denetimi anayasal çerçeveye bağlıdır.

Cumhurbaşkanı yürütme yetkisinin merkezinde bulunur ve idareyle yakın bağ içindedir; buna karşılık idare kavramı, yalnız siyasi karar organlarından ibaret görülmez.

Bakanlıklar, merkezi teşkilat, taşra birimleri, yerel yönetimler ve hizmet bakımından yerinden yönetim kuruluşları bu teknik alanın parçalarıdır.

Kamu yararı, idarenin varlık sebebidir.

İdareye özel kişilerden farklı olarak tek taraflı işlem yapma, yükümlülük koyma, izin verme, denetleme veya bazı durumlarda kamu malı ve kamu hizmeti üzerinde üstün yetki kullanma imkanı tanınmasının nedeni budur.

Ancak kamu gücü, idareye sınırsız hareket alanı açmaz.

Tam tersine, bu yetki kamu yararıyla gerekçelendirildiği için daha sıkı bir hukuki denetime tabidir.

İdarenin amacı özel kazanç, siyasi kolaylık ya da bireysel tercih olamaz; ortak ihtiyaçları karşılayan hukuka uygun faaliyet yürütmek zorundadır.

Kanunilik ilkesi bu alanın en keskin sınırıdır.

İdarenin kurulması, görev üstlenmesi ve yetki kullanması önceden konulmuş hukuk kurallarına dayanır.

Özel hukukta kişi, yasaklanmayan birçok işlemi serbestçe yapabilirken idare için temel mantık farklıdır: idari makam, yetkisini hukuki dayanak olmadan genişletemez.

Bir olay sorusunda belediye, bakanlık, valilik veya kamu kurumu tarafından yapılan işlem incelenirken önce hangi kuralın yetki verdiği, sonra yetkinin hangi amaçla ve hangi usulle kullanıldığı araştırılır.

Yetki yoksa işlemin kamu yararına benzeyen bir sonuç üretmesi onu kendiliğinden hukuka uygun hale getirmez.

İdare hukukunun kaynakları bu nedenle hiyerarşik bir dayanak sistemi olarak okunmalıdır.

Anayasa en üst çerçeveyi kurar; kanunlar idarenin kuruluşunu, görevlerini ve temel yetkilerini belirler; idarenin düzenleyici işlemleri ise kanuna ve Anayasa'ya uygun olmak şartıyla uygulama ayrıntılarını düzenler.

Alanın tek bir kanunda toplanmamış olması, kaynak çalışmasını yalnız madde ezberine indirgemeyi yanlış kılar.

Yargı kararları da önemlidir; çünkü idari işlemin unsurları, kamu hizmeti ilkeleri, idari sorumluluk ve idari yargının görev alanı çoğu zaman somut uyuşmazlıklarda açıklığa kavuşur.

Bu hukuk dalının genç, bağımsız, tedvin edilmemiş ve içtihadi nitelikte anlatılması sınav bakımından ayrıca anlam taşır.

Genç olması, özel hukuk kurumları kadar eski ve kalıplaşmış bir geçmişe sahip olmadığını; tedvin edilmemiş olması, bütün kuralların tek bir idare hukuku kanununda toplanmadığını gösterir.

İçtihadi karakter ise Danıştay ve idari yargı kararlarının kavramları somutlaştırmadaki rolünü açıklar.

Bağımsızlık vurgusu da idare hukukunun özel hukuktan ödünç alınan kurallarla tamamen açıklanamayacağını, kendine özgü kamu gücü ve kamu hizmeti mantığı bulunduğunu anlatır.

İdare hukukunun kamu hukukuna bağlı olması, taraflar arasındaki eşitlik varsayımını da değiştirir.

İdare, kamu gücü ayrıcalığıyla hareket ettiğinde hukuki ilişki özel hukuk sözleşmesindeki gibi serbest pazarlığa dayanmaz.

Statüsel nitelik burada ortaya çıkar: memurun görevi, öğrencinin kamu okuluyla ilişkisi, ruhsat sahibinin idare karşısındaki durumu veya kamu hizmetinden yararlanan kişinin konumu çoğu kez önceden belirlenmiş kurallara bağlıdır.

Bu özellik, idarenin tek taraflı işlem yapabilmesiyle birleşir.

Fakat tek taraflılık, idarenin açıklama yapmadan veya yetki sınırı tanımadan karar verebileceği anlamına gelmez.

Uygulama alanını belirleyen en kullanışlı ölçüt kamu gücü ayrıcalığıdır.

Aynı idare bazen özel hukuk kişisi gibi kira, alım satım ya da hizmet alımı ilişkisine girebilir; bazen de ruhsat verme, kamulaştırma, disiplin işlemi yapma, kamu hizmetini düzenleme veya idari yaptırım uygulama gibi üstün yetki kullanır.

İkinci grupta idari işlem, idari eylem, idari sözleşme ve idari sorumluluk kavramları devreye girer.

Bu ayrım, idari yargının görev alanını da açıklar: uyuşmazlık idarenin kamu gücüne dayalı faaliyetinden doğuyorsa çözüm yeri kural olarak idari yargıdır.

Temel ilkeler, kaynakların nasıl yorumlanacağını gösterir.

Cumhuriyetçilik, üniter devlet, insan haklarına saygı, demokratik ve laik devlet, sosyal devlet, hukuk devleti, eşitlik ve kanunilik ilkeleri idare hukukunun anayasal zeminini oluşturur.

Bu ilkeler soyut başlıklar olarak bırakılmamalıdır.

Hukuk devleti, idarenin yargısal denetime açık olmasını; eşitlik, benzer durumda bulunanlara keyfi ayrım yapılmamasını; sosyal devlet, kamu hizmetlerinin toplumsal ihtiyaçları gözetmesini; üniter devlet ise idari teşkilatın bütünlük içinde işlemesini sağlar.

Böyle bakıldığında ilke, sadece sayılan bir kavram değil, idarenin yetki kullanımını sınırlayan ölçüdür.

Teşkilat yapısında Anayasa'nın 123. maddesi ana cümleyi verir: idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür, kanunla düzenlenir; kuruluş ve görevler merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanır.

Merkezden yönetim, kamu hizmetlerinin devlet tüzel kişiliği içinde ve merkezden belirlenen hiyerarşiyle yürütülmesini anlatır.

Yetki genişliği, merkezin taşradaki bazı görevlilere kendi adına karar alma ve uygulama imkanı tanımasıdır.

Yerinden yönetim ise bazı mahalli veya uzmanlık gerektiren hizmetlerin ayrı kamu tüzel kişileri eliyle yürütülmesidir.

Kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilmesi de bu örgütlenmenin hukukiliğini güvenceye bağlar.

Merkezi idare ile yerinden yönetim birlikte düşünüldüğünde idarenin bütünlüğü ilkesi önem kazanır.

Kamu hizmetleri farklı birimler eliyle görülse bile bunların hukuk düzeni içinde kopuk ve denetimsiz adalar gibi hareket etmesi kabul edilmez.

Merkezi idare hiyerarşi yoluyla kendi örgütünü yönlendirir; yerinden yönetim kuruluşları ise özerk alanlarında görev yaparken kanunda öngörülen idari vesayet denetimine tabi olabilir.

Böylece hem ülke çapında birlik sağlanır hem de bazı hizmetlerin yerel ihtiyaçlara veya uzmanlık alanlarına yakın biçimde yürütülmesi mümkün olur.