Hâkim-Savcı İdare Hukuku Merkezden Yönetim Konu Anlatımı

Merkezden yönetim, Türk idare teşkilatını anlamada devlet tüzel kişiliğinin nerede durduğunu gösteren temel ilkedir.

Anayasa'nın 123. maddesinde idarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğu, kanunla düzenleneceği ve merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanacağı belirtilir.

Bu hüküm, merkezden yönetimi yalnızca teknik bir örgütlenme tercihi olmaktan çıkarır; idarenin bütünlüğü, kanuniliği ve kamu tüzel kişiliğinin kurulma biçimiyle bağlantılı anayasal bir esas hâline getirir.

Kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilmesi de devlet örgütlenmesinde keyfî kurumlaşmayı engelleyen sınırı tamamlar.

İdari teşkilatın işleyişinde merkezden yönetim, diğer ilkelerle birlikte okunmalıdır.

İdarenin kanuniliği, kuruluş ve görevlerin kanunlarla düzenlenmesini ifade eder.

Yerinden yönetim, bazı hizmetlerin devlet tüzel kişiliği dışında kurulan kamu tüzel kişilerince yürütülmesidir.

Yetki genişliği ise merkezden yönetimin sakıncalarını azaltmak için, merkez adına karar almaya yetkili bazı görevlilere belirli karar alma ve uygulama yetkilerinin aktarılmasıdır.

Bu nedenle yetki genişliği, yerinden yönetimle karıştırılmamalıdır; yetki, yine merkezi idare adına ve hiyerarşik denetim altında kullanılır.

Devlet idaresi denildiğinde idare hukuku bakımından yürütme organı ve onun idari teşkilatı anlaşılır.

Kaynakta devlet idaresi, merkezi idare veya genel idare olarak adlandırılır.

Merkezi idarenin anlamı, idari faaliyetler alanındaki üst düzey kararların merkez kabul edilen yerde alınması ve bu kararlara, devlet tüzel kişiliğinin yetki alanındaki bütün örgütsel birim ve görevlilerin uymasıdır.

Böylece aynı kamu hizmeti için farklı bölgelerde ayrı iradeler değil, aynı devlet tüzel kişiliği adına çalışan hiyerarşik bir örgüt söz konusu olur.

Merkezden yönetim ilkesinde kamu hizmetlerinin belirlenmesi, planlanması ve uygulamaya konulması tek elde toplanır.

Kaynağın vurguladığı nokta, ülkede sunulan kamu hizmetlerinin tamamının devlet tüzel kişiliği elinde toplanmasının merkezden yönetimi ifade etmesidir.

Bu çerçevede kararlar devlet tüzel kişiliği adına alınır; bakanlıklar da görev alanlarına giren personel ve işlemler üzerinde hiyerarşi yetkisine sahiptir.

Hiyerarşi, merkezden yönetimin idari bağını kurar; alt birimlerin faaliyetlerinin üst makamların emir, gözetim ve denetimi altında yürütülmesini sağlar.

Merkezi idare iki ana bölümden oluşur: başkent teşkilatı ve taşra teşkilatı.

Başkent teşkilatı, devlet idaresinin üstlendiği millî kamu hizmetlerinin nasıl yürütüleceğinin planlandığı ve kararlaştırıldığı bölümdür.

Kaynak, bu teşkilatta icracı birimler ile yardımcı kuruluşların bulunduğunu belirtir.

İcracı birimler devlet idaresi adına yürütülebilir nitelikte karar alan organlardır; Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve bakanlıklar bu gruptadır.

Yardımcı kuruluşlar ise icracı birimler karar alırken görüş, inceleme, öneri veya tavsiye yoluyla destek sağlar.

Cumhurbaşkanı, başkent teşkilatında yürütme yetkisinin merkezinde yer alır.

Anayasa'nın 8. maddesi yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı tarafından Anayasa'ya ve kanunlara uygun olarak kullanılacağını belirtir.

Anayasa'nın 104. maddesinde Cumhurbaşkanının devletin başı olduğu, Türkiye Cumhuriyeti'ni ve Türk milletinin birliğini temsil ettiği, Anayasa'nın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli çalışmasını temin ettiği ifade edilir.

Bu nedenle Cumhurbaşkanlığı yalnızca sembolik bir makam değil, merkezi idarenin başkent teşkilatındaki ilk sıradaki yürütme odağıdır.

Cumhurbaşkanının yürütmeye ilişkin yetkileri merkezden yönetimin karar gücünü somutlaştırır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atama ve görevlerine son verme, üst kademe kamu yöneticilerini atama, yabancı devlet temsilcilerini gönderme ve kabul etme, milletlerarası antlaşmaları onaylayıp yayımlama, millî güvenlik politikalarını belirleme, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verme, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkarma yetkileri bu bağlamda sayılır.

Ancak Cumhurbaşkanlığı kararnamesi bakımından temel haklar, kişi hakları, siyasi haklar, münhasıran kanunla düzenlenecek alanlar ve kanunda açıkça düzenlenen konular yönünden sınırlar bulunmaktadır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, Cumhurbaşkanı tarafından atanıp görevden alınır ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.

Kaynak, 24 Haziran 2018 seçimleri sonrasında yürürlüğe giren hükümlerle Başbakanlık ve Bakanlar Kurulunun kaldırıldığını, yürütme görevinin Cumhurbaşkanına verildiğini ve bakanlıkların Cumhurbaşkanına bağlandığını açıklar.

Bu bilgi, eski parlamenter sistem alışkanlığıyla bakanlıkları bağımsız bir yürütme odağı gibi görmemek gerektiğini gösterir.

Bakanlıklar, devletin üstlendiği kamu hizmetlerinin konularına göre uzmanlaşmış bölümleridir ve devlet tüzel kişiliğinden ayrı tüzel kişilikleri yoktur.

Bakanlıklar merkezden yönetimde iş bölümü mantığını temsil eder.

Adalet, eğitim veya başka bir hizmet alanı, taşradan merkeze doğru kademeli bir piramit şeklinde örgütlenir ve başında bakan bulunan bakanlığa bağlanır.

Bakan, bakanlığını yönetir ve temsil eder, ilgili mevzuatı uygular ve denetler, kanunun yetki verdiği atamaları yapar, en üst hiyerarşik amir sıfatıyla personele emir ve direktif verir, harcama yetkisini kullanır ve bakanlığının diğer devlet organlarıyla ilişkilerini yürütür.

Bakanlar arasında hiyerarşi bulunmaması, her birinin kendi hizmet alanında Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olmasıyla birlikte değerlendirilir.

Başkentteki yardımcı kuruluşlar, merkezi idarenin icrai kararlarını doğrudan üstlenmez; karar sürecine bilgi, görüş ve değerlendirme katkısı verir.

Kaynakta Danıştay, Sayıştay, Millî Güvenlik Kurulu, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Devlet Denetleme Kurulu ve çeşitli şûralar örneklenir.

Bu kuruluşların bazısı merkezi idarenin bütününe yardımcı olurken bazısı belirli bir bakanlık bünyesinde çalışır.

Danıştay ile Sayıştay'ın adlarının birlikte geçmesi, işlevlerinin aynı olduğu anlamına gelmez; biri idari danışma ve yargısal yönleriyle, diğeri kamu hesaplarının denetimiyle merkezi idare içinde farklı konumlara sahiptir.

Taşra teşkilatı, merkezden yönetimin ülke çapında uygulanabilir olmasını sağlayan bölümdür.

Merkezdeki görevlilerin başkentte oturarak üstlendikleri hizmetleri ülkenin her yerinde fiilen yürütmeleri mümkün olmadığından, merkezi idarenin başkent dışına yayılmış örgütüne ihtiyaç vardır.

Anayasa'nın 126. maddesi Türkiye'nin merkezi idare kuruluşu bakımından coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, illerin de diğer kademeli bölümlere ayrılacağını belirtir.

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu da iller, ilçeler ve kaynakta ayrıca bucaklar üzerinden bu kademelenmeyi açıklar.

İl idaresi merkezi idarenin en büyük taşra örgütüdür.

İllerin kurulması, adlarının, merkezlerinin ve sınırlarının belirlenmesi veya değiştirilmesi kanunla olur.

İl idaresinin başı validir; vali ilde devletin ve Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır.

Valiler ilin genel idaresinden her bakana karşı ayrı ayrı sorumludur; bakanlar kendi bakanlıklarına ait işler için valilere resen emir ve talimat verebilir.

Vali ayrıca ildeki yerinden yönetim kuruluşları üzerinde kanunla öngörülmüş vesayet yetkisine sahiptir; bu yetki, merkezi idarenin hiyerarşik yetkisinden farklı olarak ayrı tüzel kişiliği bulunan yerinden yönetim kuruluşları üzerinde kurulur.

İlçe idaresi, taşra teşkilatının ikinci kademesidir.

İlçenin başında kaymakam bulunur ve kaymakam ilçede Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır.

Kaymakam, askerî ve adli örgütler dışında ilçedeki merkezi idare örgütlerinin ve personelinin başıdır; genel ve özel kolluk kuvvetlerinin de ilçe sınırları içinde amiri olarak denetim yetkisine sahiptir.

Kaymakam görevlerini valinin gözetim ve denetimi altında yerine getirir, ilçe işleri hakkında bağlı bulunduğu valiyle yazışır.

Olağanüstü hâllerde doğrudan bakanlıklarla yazışabilmesi ise valiye bilgi verme yükümlülüğüyle birlikte düşünülür.

Bucak idaresi kaynakta tarihsel ve yasal çerçevesiyle anılır.

İl İdaresi Kanunu'na göre bucak, aralarında coğrafi, ekonomik, güvenlik ve mahallî hizmet ilişkisi bulunan kasaba ve köylerden oluşan bir idare birimidir.