Hâkim-Savcı İdare Hukuku İdari Sözleşmeler Konu Anlatımı

İdarenin sözleşmeleri başlığı, idarenin taraf olduğu tüm hukuki ilişkileri tek bir rejime yerleştirmez.

Kaynak bu alanı, tabi olunan hukuk rejimine göre iki ana gruba ayırır: idarenin özel hukuk sözleşmeleri ve idarenin idare hukuku sözleşmeleri.

Bu ayrım önemlidir, çünkü bir sözleşmede taraflardan birinin idare olması tek başına idari sözleşme sonucunu doğurmaz.

İdare bazen sıradan bir özel hukuk kişisi gibi davranır; bazen de kamu hizmeti, kamu gücü veya kanuni nitelendirme nedeniyle idare hukukuna bağlı bir sözleşme ilişkisi kurar.

İdarenin özel hukuk sözleşmelerinde idare, özel hukuk kişisi karşısında kamu üstün gücüyle yer almaz.

Sözleşmenin tarafı idare olsa bile ilişki, bireyler arasında yapılan sözleşmeler gibi özel hukuk kurallarına göre değerlendirilir.

Kaynak, bu grupta kamu ihale sözleşmelerini; su, elektrik, doğal gaz ve telefon abonman sözleşmelerini; belirli kanunlara tabi yap işlet devret ve yap işlet sözleşmelerini; alım satım, kira, bayilik, vedia, hizmet, yolcu taşıma, burs ve kredi sözleşmeleri gibi ilişkileri sayar.

Bu örneklerin ortak noktası, uyuşmazlıkların adli yargıda çözümlenmesidir.

İdari sözleşme ise farklı bir ölçütler kümesine bağlıdır.

Bir sözleşme kanun tarafından açıkça idari sözleşme olarak nitelendirilmişse ayrıca başka bir aramaya gerek kalmadan idari sözleşme kabul edilir.

Kanuni nitelendirme yoksa sözleşmenin taraflarından en az birinin kamu tüzel kişisi olması aranır; bunun yanında sözleşmenin kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin olması veya özel hukuku aşan hükümler taşıması gerekir.

Bu nedenle idari sözleşme değerlendirmesi, yalnız taraf sıfatına değil, sözleşmenin konusu ve içerdiği yetki dengesine de bakar.

Özel hukuku aşan hükümler, idari sözleşmenin ayırt edici çekirdeğini oluşturur.

Kaynak bu hükümleri, özel hukuk sözleşmesinde tarafların serbest iradeleriyle normalde kabul etmeyecekleri kayıt ve şartlar olarak açıklar.

Sözleşme konusu borcun zorla icrası, bazı vergi muafiyetleri, eşitlik ilkesine aykırı ayrıcalıklar, idareye denetleme yetkisi, fiyat tarifesi veya çalışma saatlerini belirleme yetkisi, sözleşmeci üzerinde tek taraflı yaptırım uygulama yetkisi, sözleşmeyi tek taraflı feshetme veya değiştirme yetkisi ve belirli faaliyetler için idareden izin alma zorunluluğu bu kategoriye girer.

İdari sözleşmenin kurulması da iki yanlı irade gerektirir.

İdarenin tek başına irade açıklaması yeterli değildir; karşı tarafın kabulü de bulunmalıdır.

Bu yönüyle idari sözleşme, idari işlemlerin tek yanlı görünümünden ayrılır.

Buna rağmen idari sözleşme, özel hukuk sözleşmesiyle özdeş değildir; çünkü idare hukuku rejimi, kamu hizmetinin gerekleri ve özel hukuku aşan hükümler sözleşmenin uygulanma biçimini etkiler.

Klasik idari sözleşme türlerinden ilki imtiyaz sözleşmesidir.

Bu sözleşmede bir kamu hizmetinin işletilmesi, hizmetten yararlananlardan alınacak ücret karşılığında ve özel hukuk kişisinin kendi kar ve zararına yürütülür.

İmtiyazı veren kamu tüzel kişisi ile imtiyaz sahibi özel kişi arasında uzun süreli bir ilişki kurulur; süre sonunda tesisler ve ilgili mallar kamu tüzel kişisine devredilir.

Bu yapı, kamu hizmetinin özel kişi eliyle görülmesi ile hizmetin kamusal niteliğinin korunmasını birlikte barındırır.

İltizam sözleşmesi, kamu hizmetinin önceden kararlaştırılan belirli bir bedel karşılığında özel hukuk kişisi tarafından, kar ve zararı ona ait olmak üzere yürütülmesini konu alır.

Kamu istikraz sözleşmeleri ise devletin veya başka bir kamu tüzel kişisinin özel kişilerden ödünç para almasına ilişkindir; tahvil ve bononun kamu gücüyle bağlantılı ayrıcalıkları bu sözleşme türünü idari sözleşme alanına yaklaştırır.

Yer altı ve yer üstü servetlerinin işletilmesi de klasik türler arasında yer alır; ancak kaynak bazı alanlarda güncel yöntemin ruhsat işlemi olduğunu belirtir.

İdari hizmet sözleşmeleri, işçi niteliği taşımayan kamu görevlileriyle idare arasında belli bir kamu hizmetinin yürütülmesi için yapılan sözleşmelerdir.

Orman işletme sözleşmeleri ise Anayasa değişikliğiyle güncel olarak yeni özel hukuk kişileriyle yapılamayan, eski sözleşmeler bakımından süre sonuna kadar geçerliliği açıklanan bir türdür.

Yeni türler arasında elektrik hizmetinde görevlendirme, otoyollarla ilgili görevlendirme, telekomünikasyon alanındaki görev ve görevlendirme ile kamu özel ortaklığı sözleşmeleri sayılır.

İsimsiz idari sözleşmeler, idarenin önceden bilinen türlerle sınırlı olmadığını gösterir.

Kaynak, idarenin idari sözleşme şartlarını taşıyan değişik isimli sözleşmeler yapabileceğini ve işletme hakkı sözleşmelerinin buna örnek verilebileceğini belirtir.

Bu nokta, tür adından çok hukuki nitelik ölçütlerinin belirleyici olduğunu ortaya koyar.

Sözleşmenin adının modern veya geleneksel olması, kamu hizmeti ve özel hukuku aşan hükümler ölçütlerinin yerine geçmez.

İdari sözleşmelerin biçimi bakımından kaynak, Kamu İhale Kanunu kapsamındaki idari sözleşmelerin yazılı yapılmasını ve şartname ile anlaşma olmak üzere iki bölümden oluşmasını açıklar.

Şartname, sözleşmenin yapılması ve uygulanmasında uyulacak koşulları belirler; idari ve teknik şartname olarak ayrılabilir.

Sözleşmenin yapılma sürecine ilişkin şartname hükümleri tek yanlı ve düzenleyici işlem niteliğindedir.

Uygulamaya ilişkin hükümler ise sözleşme imzalanıncaya kadar düzenleyici işlem niteliğinde iken imzadan sonra akdi nitelik kazanır.

Anlaşma bölümü, kamu tüzel kişisi ile sözleşmeci özel hukuk kişisinin iradelerinin uyuştuğunu gösteren kısa metindir.

Tarafların belirli konuda sözleşme yapmak üzere anlaştığını gösteren ifade ve imzalar bu bölümün temel unsurudur.

Uyuşmazlık bakımından sonuç nettir: idari sözleşmeler idare hukukuna tabi olduğundan bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar idari yargının görev alanına girer ve taraflar idari yargıda tam yargı davası açabilir.

İdari sözleşmelerden doğan davalar bakımından taraf sıfatı da kaynakta açık biçimde belirtilir.

Bu sözleşmelere karşı ancak sözleşmenin tarafları idari yargıda tam yargı davası açabilir.

Bu sonuç, idari sözleşmenin iptal davası mantığıyla değil, sözleşmesel ilişkiden doğan zarar veya alacak iddialarıyla bağlantılı olduğunu gösterir.

İdari yargı görevi sözleşmenin idare hukukuna tabi olmasından doğar; özel hukuk sözleşmelerinde ise taraflardan biri idare olsa bile uyuşmazlık adli yargıda çözümlenir.

Şartname ve anlaşma ayrımı uygulama bakımından ayrıca önemlidir.

Şartnamelerde sözleşmenin yapılma sürecine ilişkin hükümler, sözleşme kurulmadan önce tek yanlı düzenleyici işlem niteliği taşır.

Uygulamaya ilişkin şartlar ise imza sonrasında akdi niteliğe bürünür.

Bu ayrım, idarenin hazırlık sürecindeki düzenleme gücü ile sözleşme kurulduktan sonraki bağlılığı arasında denge kurar.

Anlaşma metni ise tarafların iradelerinin belirli konuda uyuştuğunu ve imzayla sonuçlandığını gösteren kısa belgedir.

İdarenin özel hukuk sözleşmeleri listesi de idari sözleşme konusunu anlamak için gereklidir.

Kamu ihale sözleşmeleri, abonman sözleşmeleri, belirli yap işlet devret ve yap işlet sözleşmeleri, alım satım ve kira gibi örnekler idarenin taraf olmasına rağmen özel hukuk alanında kalabilir.

Bu örnekler, idari sözleşme ölçütünün yalnız idarenin sözleşmede bulunması olmadığını pekiştirir.