Hâkim-Savcı İdare Hukuku Yerinden Yönetim Konu Anlatımı

Yerinden yönetim, Türk idari teşkilatının yalnızca coğrafi bir dağılım meselesi değildir; devlet tüzel kişiliği dışında kamu tüzel kişileri kurularak belirli hizmetlerin veya yerel ortak ihtiyaçların bu kişilere bırakılmasıdır.

Bu nedenle konuya merkezden yönetimin karşısındaki basit bir gevşeme gibi değil, Anayasa’nın idarenin kuruluş ve görevleri için öngördüğü iki esastan biri olarak bakmak gerekir.

İdarenin merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanması, kamu hizmetlerinin tümünün tek bir başkent iradesiyle görülmeyeceğini; fakat kamu hizmeti alanının yine hukukla kurulmuş idari örgütler eliyle yürütüleceğini gösterir.

Kamu tüzel kişiliğinin ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilmesi de yerinden yönetim kuruluşlarının özel kişi değil, kamu hukuku alanındaki örgütler olduğunu belirler.

Merkezden yönetim ilkesinde kamu hizmetleri devlet tüzel kişiliği adına planlanır, karara bağlanır ve uygulanır.

Başkent teşkilatı ile taşra teşkilatı aynı devlet kişiliğinin parçalarıdır; taşradaki il, ilçe ve bucak idaresi merkezden ayrı bir kamu tüzel kişiliği kurmaz.

Yetki genişliği de bu bağlamda anlaşılır: merkez adına karar almaya yetkili kişilere, yine hiyerarşik denetim altında bazı karar alma ve uygulama imkanlarının aktarılmasıdır.

Yerinden yönetimde ise mesele aynı hiyerarşi içinde görev devri değildir.

Burada hizmetin yürütücüsü devlet kişiliğinden ayrı bir kamu tüzel kişisidir.

Bu ayrım, idari teşkilat sorularında taşra teşkilatı ile mahalli idarelerin karıştırılmasını önleyen temel ölçüttür.

Yerinden yönetim teşkilatı iki ana bölüme ayrılır: yerel yönetimler, yani mahalli idareler, ve hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları.

Mahalli idareler il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulur.

Bu tanımda üç nokta birlikte bulunur.

Birincisi ihtiyaç yereldir; imar, su, kanalizasyon, ulaşım, temizlik, park, mezarlık veya köy orta malları gibi belirli bir yer topluluğunu ilgilendiren hizmetler düşünülür.

İkincisi kuruluş ve görevler kanunla düzenlenir.

Üçüncüsü karar organları kanunda gösterilen seçmenler tarafından seçilerek oluşturulur.

Bu seçim unsuru, mahalli idarelerin demokratik yönünü ve merkezden ayrı karar alma kapasitesini açıklar.

İl özel idaresi, il halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçları için kurulmuş idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir.

Kaynakta özellikle il özel idaresinin merkezi idarenin taşra teşkilatı olan il genel yönetimiyle karıştırılmaması gerektiği belirtilir.

İl genel yönetiminde vali merkezi idarenin taşra görevlisi olarak devlet adına hareket ederken, il özel idaresinde vali organlardan biridir; il genel meclisi ve il encümeniyle birlikte ayrı kamu tüzel kişisi içinde görev yapar.

İl özel idaresinin görev alanının il sınırlarını kapsaması, onu ilde bulunan her kamu hizmetinin sahibi yapmaz; yalnız yerel ortak nitelikteki görevlerle bağlantılıdır.

Büyükşehir belediyesi kurulan illerde il özel idarelerinin kaldırılmış olması da mahalli idare sisteminin kanuni tasarıma bağlı olduğunu gösterir.

Belediye idaresi belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak için kurulur.

Belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümeni belediye örgütünün organları olarak gösterilir.

Bir yerleşim yerinde belediye kurulabilmesi için genel kural nüfusun beş bin ve üstünde olmasıdır; buna karşılık il ve ilçe merkezlerinde nüfusa bakılmaksızın belediye kurulması zorunludur.

Belediyenin idari ve mali özerkliği, belde halkına yakın hizmet üretme amacına bağlıdır.

Fakat bu özerklik sınırsız bir bağımsızlık değildir; kanunla verilen görev ve yetkiler içinde kullanılır ve idarenin bütünlüğü ilkesiyle çevrelenir.

Büyükşehir belediyesi, sınırları il mülki sınırı olan ve sınırları içindeki ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan özel bir belediye yapılanmasıdır.

Toplam nüfusu yedi yüz elli binden fazla olan illerin il belediyeleri kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebilir.

Büyükşehir belediyesinde büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeni organ olarak yer alır.

Bu yapı, klasik belediye hizmetlerinin büyük kent ölçeğinde parçalı yürümemesi için koordinasyon boyutu ekler.

Köy idaresi ise kırsal alandaki en eski ve en az nüfuslu yerleşim birimi olarak anlatılır; muhtar, köy derneği ve köy ihtiyar heyeti köy organlarıdır.

Büyükşehir belediyesi sınırlarında köylerin mahalleye dönüşmesi, mahalli idare türlerinin yer ve nüfus düzenlemelerinden etkilenebileceğini gösterir.

Hizmet bakımından yerinden yönetim kuruluşları, yerel topluluk yerine belirli bir hizmet veya uzmanlık alanı etrafında örgütlenir.

Kamu kurumları bu başlık altında incelenir: bir kamu idaresi tarafından kurulan, onun vesayeti altında çalışan, belli özerkliğe sahip ve belirli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileridir.

Üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, TCDD, SGK, Orman Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü örnekleri, hizmet yerinden yönetiminin eğitim, yayın, bilim, ulaşım, sosyal güvenlik, orman, yol, vakıf ve su işleri gibi alanlarda kullanılabildiğini gösterir.

Bu kuruluşların ortak yönü, yerel seçmen topluluğuna değil hizmet uzmanlığına dayanmasıdır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları da hizmet yerinden yönetimi içinde düşünülür.

Bu kuruluşlar belli mesleklerin icrası veya meslek unvanlarını taşıyan kişilerin mesleki faaliyetleriyle ilgilidir.

Mahalli idarelerden farklı olarak belirli bir belde, köy veya il halkının tüm ortak ihtiyaçlarını karşılamazlar; meslek alanına özgü kamusal düzeni temsil ederler.

Böylece yerinden yönetimin iki kolu arasındaki ayrım netleşir: mahalli idarelerde yer ve yerel topluluk, hizmet kuruluşlarında görev alanı ve uzmanlık belirleyicidir.

Yerinden yönetimde özerklik, idarenin bütünlüğünü ortadan kaldırmaz.

Anayasa idareyi kuruluş ve görevleriyle bir bütün olarak görür.

Bu yüzden merkezi idare ile yerinden yönetim kuruluşları arasında hiyerarşi kurulmasa bile idari bütünlüğü sağlayacak hukuk araçları bulunur.

Hiyerarşi, aynı tüzel kişilik içindeki üst ast ilişkisine dayanır; yerinden yönetim kuruluşu devlet tüzel kişiliğinden ayrı olduğu için merkez, onun yerine doğrudan emir veren bir üst makam gibi hareket edemez.

Buna karşılık kanunun öngördüğü ölçüde vesayet denetimi söz konusu olabilir.