Hâkim-Savcı İdare Hukuku Yetki Konu Anlatımı

Yetki unsuru, idari işlemin kimin tarafından yapıldığı sorusuna verilen hukuki cevaptır.

İdari işlem, sıradan bir irade açıklaması olmadığı için bu soru belirleyicidir.

Kaynakta idari işlem, idari makamların hukuki sonuç doğurmaya yönelik ve kamu gücü ayrıcalıklarına dayanan irade açıklaması olarak anlatılır.

Bir okul idaresinin öğrenciye disiplin cezası vermesi örneğinde karar irade açıklamasını, öğrencinin okuldan uzaklaştırılması ise hukuki sonucu oluşturur.

Bu örnek yetki unsurunun niçin önemli olduğunu gösterir: kamu gücü kullanılarak kişinin statüsünde veya hak alanında sonuç doğuran işlem, ancak yetkili idari makam tarafından yapılırsa hukuka uygunluk iddiası taşıyabilir.

İdarenin yaptığı her işlem idari işlem değildir.

İdare özel mallarının yönetimine ilişkin özel hukuk işlemleri de yapabilir ve bu işlemler özel hukuka tabi olur.

Buna karşılık bazı özel hukuk tüzel kişilerinin kamu gücü ayrıcalıklarıyla yaptığı işlemler idari işlem niteliği kazanabilir.

Özel ilk ve ortaöğretim kurumlarının not verme veya disiplin cezası işlemlerinin kamu gücü ayrıcalıklarıyla donatılmış sayılması bu ayrımı somutlaştırır.

Dolayısıyla yetki unsuru incelenirken yalnız işlemi yapan kişinin kamu görevlisi olup olmadığına bakmak yetmez; işlem kamu gücü ayrıcalığına dayanıyor mu, hukuki sonuç idari fonksiyon alanında mı doğuyor ve işlemi yapan makam bu sonucu doğurmaya yetkili mi, bunların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

İdari işlemler tek yanlı ve iki yanlı olarak ayrılır.

Yetki konusu özellikle tek yanlı işlemlerde keskin görünür; çünkü ilgilinin rızasına ihtiyaç olmaksızın idare kendi iradesiyle sonuç doğurur.

Kamulaştırma kararı, disiplin cezası, memuru emekliye sevk etme, memurluktan çıkarma ve yönetmelik çıkarma gibi örneklerde yetkili makamın belirlenmesi işlemin hukuk düzeninde etki doğurup doğurmayacağıyla bağlantılıdır.

İki yanlı idari işlemlerde, yani idari sözleşmelerde, hukuki sonucun doğması için idarenin iradesinin karşı tarafça kabul edilmesi gerekir; buna rağmen idare adına sözleşmeyi kuran makamın yetkili olması yine geçerlilik bakımından önemlidir.

Bireysel ve düzenleyici işlemler ayrımı yetki unsurunun görünümünü değiştirir.

Bireysel idari işlem ismen belirlenmiş kişi veya kişilerin özel durumuna ilişkindir; memur atama, disiplin cezası, kamulaştırma ve inşaat ruhsatı verme gibi işlemler böyledir.

Bu işlemler ilgilisine tebliğ edilir ve yalnız ilgilisi tarafından tebliğden sonraki belirli süre içinde dava konusu yapılabilir.

Düzenleyici idari işlem ise genel ve kişisel olmayan kural koyar; yönetmelik örneğinde olduğu gibi muhataplar ismen belirlenmez.

Düzenleyici işlemler yayımlanır, devamlıdır ve herkesin dava açabilmesi gibi farklı sonuçlar doğurur.

Yetki unsuru her iki grupta da işlemi yapan makamı belirler, fakat bireysel işlemde belirli kişi üzerindeki sonuç, düzenleyici işlemde genel kural koyma yetkisi tartışılır.

İdari işlemlerin özellikleri yetkiyi daha önemli hale getirir.

Tek yanlılık, işlemin ilgilinin rızası aranmadan idarenin iradesiyle kurulmasını ifade eder.

İcrailik, bu iradenin hukuk düzeninde kişinin kabulüne ihtiyaç olmadan sonuç doğurmasıdır.

Re sen icra edilebilirlik ise kararın uygulanmasıyla ilgilidir; idare aldığı kararı bizzat uygulayabilir.

Hukuka uygunluk karinesi gereğince tek yanlı idari işlemlerin hukuka uygun olduğu varsayılır ve uyuşmazlıkta dava açacak taraf çoğu kez işlemin muhatabı olan kişidir.

Bütün bu özellikler, yetkisiz bir makamın kamu gücüyle sonuç doğurmasının hukuk devleti bakımından neden sakıncalı olduğunu açıklar.

İdari işlemin unsurları kaynakta yetki, şekil, usul, sebep, konu ve amaç olarak sayılır.

Yetki işlemin yapıcısıyla ilgilidir.

Şekil, işlemin kanunun öngördüğü biçimde yapılmasını anlatır; yazılılık, imza, karar formu veya resmi biçim bu unsurun alanındadır.

Usul, işlemin hazırlanmasında izlenen yollara ilişkindir; danışma, ön inceleme, başvuru veya karar öncesi süreçler burada düşünülür.

Sebep, işlemden önceki fiili ve hukuki olguları ifade eder; işlem hangi olay veya hukuki duruma dayanılarak yapılmıştır sorusuna karşılık gelir.

Konu, işlemin içeriği ve doğurduğu hukuki sonuçtur.

Amaç ise işlemi yapan kişinin kamu yararıyla bağlantılı yönelişini, kaynakta kullanılan ifadeyle neden ve niçin yapıldığını karşılar.

Bu ayrımlar sınav muhakemesinde somutlaştırılmalıdır.

Bir belediyenin imar işlemi yaptığı olayda yetki belediyenin ilgili organının bu işlemi yapıp yapamayacağıdır; şekil kararın kanunun aradığı biçimde alınıp alınmadığıdır; usul karar öncesi zorunlu aşamaların izlenip izlenmediğidir; sebep yapı, ruhsat veya aykırılık gibi işlemden önceki olgulardır; konu yıkım, ruhsat verilmesi veya para cezası gibi sonuçtur; amaç ise kamu yararı dışındaki bir niyetin bulunup bulunmadığıdır.

Kaynak yetki unsurunu kısa tanımlar, fakat bu kısa tanım diğer unsurlarla yan yana konulduğunda sınırları açık hale gelir.

İdari yargı bakımından yetki, iptal davasının hukuka aykırılık sebeplerinden biridir.

İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun kaynakta aktarılan düzenlemesi, iptal davalarının idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılık iddiasıyla açılabileceğini belirtir.

Burada usul ayrı bir öğe olarak sayılmamış olsa da kaynak idari işlemin öğelerini anlatırken usule de yer verir.

Bu durum öğretim açısından iki sonucu doğurur: idari işlemin teorik unsurları ile iptal davası maddesindeki sayım birebir aynı sözcük dizimiyle okunmamalıdır; fakat yetki her iki çerçevede de açık biçimde yer alır.

Yetki sakatlığı, işlemin hukuka aykırı olması anlamına gelir.

Hukuka aykırı idari işlem karşısında idarenin işlemi kendiliğinden düzeltmesi veya kaldırması mümkün olabilir; bu yapılmazsa yargı organları devreye girer.

Kaynak idari işlemlerin hukuka aykırılığının yaptırımlarını iptal ve yokluk olarak ele alır; her iki yaptırım da işlemi yapıldığı tarihten itibaren ortadan kaldırma etkisiyle açıklanır.

Yetki unsuru bu yaptırımlara götüren klasik denetim başlıklarından biridir.

Ancak her yetki tartışmasını doğrudan yoklukla eşitlemek doğru değildir; kaynak yokluğu, var olduğu sanılan işlemin maddi varlığının bulunmaması veya açıkça fiziki imkansızlık gibi ayrı durumlarla ilişkilendirir.

Yetki unsuru aynı zamanda yargı denetimine tabi olma özelliğiyle birlikte düşünülmelidir.

Anayasa’nın idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunu açan yaklaşımı, yetkili makamın kamu gücünü keyfi kullanmamasını sağlar.

İdari işlem hukuka uygunluk karinesinden yararlansa da bu karine kesinlik değildir; işlem dava konusu yapılabilir ve mahkeme yetki yönünden hukuka aykırılık saptarsa iptal sonucuna ulaşabilir.