Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Malları Konu Anlatımı

Kamu malları idare hukukunda, idarenin herhangi bir ekonomik varlığı anlamına gelmez.

Kaynak metnin kurduğu ayrım daha dar ve işlevseldir: kamu tüzel kişisinin mülkiyetinde bulunan ve doğrudan ya da dolaylı biçimde kamunun yararlanmasına ayrılan maddi mallar kamu malı rejimine girer.

Bu nedenle önce mülkiyet, sonra tahsis sorusu sorulur.

Bir özel kişinin taşınmazını halkın kullanımına açması tek başına o malı kamu malı yapmaz; çünkü kamu mülkiyeti unsuru eksiktir.

Buna karşılık bir kamu tüzel kişisinin elindeki her mal da kendiliğinden kamu malı olmaz; kamu yararına tahsis edilmemiş özel mallar üzerinde idare, özel hukuk hükümlerine daha yakın bir tasarruf alanına sahiptir.

Sınav bakımından en kritik nokta, kamu malı kavramının idarenin malvarlığıyla aynı genişlikte kullanılmamasıdır.

Tahsis şartı kamu malı rejiminin merkezindedir.

Tahsis, malın ya doğrudan halkın kullanımına sunulması ya da bir kamu hizmetinin görülmesine ayrılması şeklinde gerçekleşir.

Yollar, meydanlar, parklar, mezarlıklar, pazar yerleri, deniz kıyıları ve nehirler, herkesin veya geniş bir topluluğun doğrudan yararlanmasına açık oldukları için kamusal kullanım yönü ağır basan örneklerdir.

Bakanlık binası, okul, karakol, cezaevi, havaalanı, tren garı, metro istasyonu, liman ya da askerî tesis ise halkın her an serbestçe kullandığı yerler olmak zorunda değildir; bunların kamu malı niteliği, kamu hizmetine tahsis edilmiş olmalarından doğar.

Böylece tahsis, fiili kullanım biçiminden çok hukuki ve idari amaca bağlanır.

Kamu mallarının tahsis edildikleri amaçlara göre ayrımı üçlüdür.

Sahipsiz mallar, üzerinde özel mülkiyet kurulmamış ve niteliği itibarıyla devletin hüküm ve tasarrufu altında düşünülen dağ, tepe, kaya, orman, nehir, su ve deniz kıyısı gibi malları anlatır.

Orta malları, halkın doğrudan doğruya yararlanmasına ayrılmış yol, köprü, meydan, panayır yeri, mera, harman yeri, mezarlık, park ve çocuk bahçesi gibi mallardır.

Hizmet malları ise bir kamu hizmetinin yürütülmesine özgülenmiştir; hastane, üniversite, adliye, belediye binası, müze, kütüphane, stadyum, cezaevi, tren istasyonu ve askerî tesis bu grupta değerlendirilir.

Bu üçlü sınıflandırma, malın kime ait olduğundan ziyade kamuyla kurduğu kullanım ilişkisini ayırır.

Maddi içerik bakımından yapılan sınıflandırma, kamu mallarının fiziksel ve doğal çevreyle ilişkisini gösterir.

Kara kamu malları, özel mülkiyete tabi olmayan kara alanları ile yer altı ve yer üstü kaynakları kapsar; karayolları, şehir içi yollar, bulvarlar, caddeler, sokaklar, köprüler, kanallar, trafik levhaları, aydınlatma direkleri ve yol kenarındaki ağaçlar bu başlık altında düşünülebilir.

Deniz kamu malları, kıyı, koy, körfez, liman ve fener gibi denizle bağlantılı unsurları içerir.

Su kamu malları denizler dışındaki göl, nehir, dere, çay, yer altı ve yer üstü sularını kapsar.

Hava kamu malları ise devlet ülkesinin üzerindeki atmosfer parçası olarak ifade edilir; özel kişinin taşınmazı üzerindeki havadan sınırsız tasarruf yetkisi bulunmadığı vurgulanır.

Oluşum tarzı ayrımı, malın doğal süreçlerle mi insan müdahalesiyle mi ortaya çıktığını açıklar.

Denizler, göller ve akarsular tabii kamu mallarına örnektir; bunlar insan eliyle oluşturulmaz, doğanın meydana getirdiği varlıklardır.

Yollar, binalar, pazar yerleri, otoparklar, okullar, hastaneler, valilik ve adliye binaları ise yapay kamu mallarıdır.

Bu ayrım, tahsis amacı ayrımıyla karıştırılmamalıdır.

Bir okul binası hem insan müdahalesiyle meydana geldiği için yapay kamu malı, hem eğitim hizmetine özgülendiği için hizmet malıdır.

Aynı mal farklı ölçütlere göre farklı sınıflandırmalarda yer alabilir; ölçütün ne olduğu doğru belirlendiğinde çelişki doğmaz.

Taşınır olup olmama ölçütü, malın nakledilebilirliğine bakar.

Askerî araç gereçler, silahlar, müzelerdeki sanat eserleri, arşiv belgeleri, kütüphane kitapları veya hayvanat bahçesindeki hayvanlar taşınır kamu malı örnekleri olarak verilir.

Göller, nehirler, binalar ve yollar ise taşınmaz kamu mallarıdır.

Bu ayrım özellikle kamu hizmetinde kullanılan araçlarla kamu hizmetinin yürütüldüğü taşınmazları ayırmak açısından yararlıdır.

Bir adliye binası hizmet malı ve taşınmaz kamu malı olabilirken, o binada kamu hizmetinin yürütülmesinde kullanılan bazı taşınır eşyalar taşınır kamu malı niteliği taşıyabilir.

Kamu mallarını çalışırken özel mallar ile kamu malları arasındaki sınır sürekli hatırlanmalıdır.

İdarenin özel mallarında kamunun ortak faydalanması söz konusu değildir ve idare bu mallar üzerindeki tasarrufunu özel hukuk hükümlerine göre kullanır.

Kamu mallarında ise idare hukuku hükümleri devreye girer ve uyuşmazlıkların idari yargı alanıyla ilişkisi güçlenir.

Kamu yararına tahsis, kamu malını sıradan bir mülkiyet konusundan ayıran işlevdir.

Bu yüzden bir soruda mülkiyet, tahsis, yararlanma şekli ve sınıflandırma ölçütü birlikte verilmişse, cevap sadece malın adına bakılarak değil, bu unsurların kaynağın ortaya koyduğu sisteme göre değerlendirilmesiyle bulunmalıdır.

Kamu mallarında sınıflandırma ayrıca uyuşmazlığın hangi hukuki bakışla çözüleceğini öğretir.

Sahipsiz bir kıyı veya nehir ile hizmete özgülenmiş bir cezaevi aynı kamu malı rejimine yaklaşsa da yararlanma biçimleri aynı değildir.

Orta malında halkın doğrudan kullanımı öne çıktığı için eşit ve ortak yararlanma fikri belirgindir.

Hizmet malında ise kamu hizmetinin sürekliliği ve düzenli işlemesi önem kazanır; bina ya da tesis, hizmetin aracı olduğu için kullanım idarenin örgütlenme ihtiyacına göre sınırlandırılabilir.

Doğal kamu malı ile yapay kamu malı ayrımı da benzer şekilde koruma ve yönetim gereklerini farklılaştırır.

Bir akarsu insan müdahalesiyle var edilmediği halde kamu yararına bağlıdır; bir okul binası ise idarenin yaptığı veya edindiği somut taşınmaz olarak hizmete tahsis edilmiştir.

Bu ayrımlar beraber kullanıldığında kamu malı kavramı yalnız örnek ezberi olmaktan çıkar, idarenin mülkiyet, tahsis ve hizmet ilişkisini çözmeye yarayan düzenli bir analiz aracına dönüşür.

Kaynak metindeki örnekler, kamu malı niteliğinin gündelik kullanım serbestliğiyle ölçülmemesi gerektiğini de gösterir.

Cami, mezarlık, pazar yeri ve park herkesin doğrudan ilişki kurduğu mallardır; karakol, emniyet müdürlüğü, havaalanı veya askerî alan ise çoğu zaman kontrollü kullanılır.

Buna rağmen ikinciler kamu hizmetine tahsis edildikleri için kamu malı olabilir.

Dolayısıyla soru çözerken kapıdan girilip girilemediğine değil, malın hangi kamu yararı amacına bağlandığına bakılır.

İdarenin özel malı ise bu bağdan yoksundur; gelir getiren veya henüz kamu hizmetine ayrılmamış bir mal, idarenin malvarlığında bulunsa bile kamusal mal sayılmaz.

Böyle düşünmek, kamu malı ile kamuya ait mal arasındaki ince farkı görünür kılar.

Kamu mallarında tahsis devam ettiği sürece idarenin davranış alanı da kamu yararıyla sınırlı okunur.

İdare bu malları yönetirken, malın özgülendiği amacın dışına çıkıp çıkmadığını ve toplumun yararlanma ihtiyacını göz önünde tutmak zorundadır.

Bir pazar yerinin orta malı niteliği, pazar faaliyetine ve halkın erişimine göre anlam kazanır; aynı taşınmazın başka bir amaca ayrılması halinde tahsis ilişkisi farklılaşabilir.

Bir hizmet binasında ise hizmetin güvenliği, sürekliliği ve düzeni, yararlanmanın sınırlarını belirler.

Bu nedenle kamu malları başlığında amaç, içerik, oluşum ve taşınabilirlik sınıflandırmaları birbirini dışlayan kalıplar değil, aynı malın farklı hukuki özelliklerini aydınlatan ölçütlerdir.

Kamu malları rejiminde aynı örneğin farklı sınıflandırmalara girmesi bir çelişki değil, ölçüt değişikliğinin sonucudur.

Bir liman hizmet malı olabilir; çünkü ulaşım ve ticaret hizmetinin yürütülmesine özgülenmiştir.

Aynı liman deniz kamu mallarıyla bağlantılıdır ve yapay nitelik taşıyabilir.

Bir nehir sahipsiz mal, su kamu malı ve doğal kamu malı olarak farklı başlıklarda açıklanabilir.

Bu yüzden aday, sınıflandırma sorusunda önce hangi ölçütün sorulduğunu belirlemelidir.

Tahsis amacına göre mi, maddi içeriğe göre mi, oluşuma göre mi, taşınabilirliğe göre mi ayrım yapıldığı görülmeden verilen örnek ezbere yerleştirilirse yanlış sonuca ulaşılır.

Kamu mallarında özel mallardan ayrılmanın pratik sonucu, idarenin mala ilişkin yetki ve uyuşmazlık rejiminde ortaya çıkar.

Kaynak, kamusal malların idare hukuku hükümlerine tabi olduğunu ve bu mallarla ilgili uyuşmazlıkların idari yargıda çözümlendiğini belirtir.

Buna karşılık idarenin özel mallarında kamunun ortak faydalanması yoktur ve idare bu mallar üzerindeki tasarrufunu özel hukuk hükümlerine göre kullanır.

Örneğin idarenin kamu hizmetine tahsis edilmemiş bir taşınmazından kira geliri elde etmesi ile herkesin kullandığı bir yolun bakım ve kullanım düzenini belirlemesi aynı hukuki rejimde düşünülmez.

Bu ayrım, kamu malı sorularında yalnız malın sahibine değil, kullanım amacına da bakmayı zorunlu kılar.