Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kusurlu Sorumluluk Konu Anlatımı

Kusurlu sorumluluk, idarenin mali sorumluluğu içinde, idari faaliyetin denetim ölçütlerinden sapması ile zarar arasında kurulan bağlantı üzerinden kavranmalıdır.

Bu başlıkta hareket noktası, idarenin kamu gücü kullanırken kapalı, hesap vermez ve sonuçlarından ayrılmış bir alan oluşturmamasıdır.

İdari makamların yaptığı işlem ve eylemler denetlenebilir; bu denetlenebilirlik de zararın giderilmesi düşüncesine zemin hazırlar.

Bu nedenle konu yalnız tazminat sonucuna indirgenmemeli, önce idarenin hangi ölçülere bağlı hareket etmesi gerektiği görülmelidir.

Denetim, bir örgütün beklenen başarıya ulaşıp ulaşmadığını ve faaliyetlerinin kendi amacıyla bağdaşıp bağdaşmadığını araştıran bir kontrol sürecidir.

İdare bakımından buna hukuka bağlılık boyutu eklenir.

İdari faaliyetler kamu hizmeti veya başka bir kamu faaliyeti biçiminde ortaya çıkarken verimli, etkili, kamu yararına dönük ve hukuka uygun yürütülmek zorundadır.

Kusurlu sorumluluk düşüncesi de tam burada anlam kazanır: idarenin davranışı bu ölçülerden uzaklaştığında, ortaya çıkan zararın idareye yüklenmesi tartışılabilir hale gelir.

Hukuk devleti ilkesi, idarenin yaptığı işlerden dolayı çeşitli kanallarla kontrol edilmesini gerektirir.

Bu kontrol yalnız mahkeme önünde yapılan bir inceleme değildir.

İdare üzerinde yargı organının, yasama organının, yürütme organının, idarenin kendi iç mekanizmalarının ve kamuoyunu oluşturan kuruluşların etkisi bulunabilir.

Böylece idari faaliyet hem hukuki hem de yönetsel bakımdan görünür olur.

Kusurlu sorumluluk çalışırken bu çoklu yapı önemlidir; çünkü mali sorumluluğun arkasında idarenin izlenebilir ve hukuka bağlı olması fikri vardır.

Denetim yolları aynı kapsamda işlemez.

Yargısal denetimde asıl eksen hukuka uygunluktur.

Mahkeme, idarenin iş ve eylemlerinin hukuk düzeniyle bağdaşıp bağdaşmadığını inceler.

Buna karşılık yargı dışındaki denetimlerde hukuka uygunluğun yanında yerindelik de ele alınabilir.

Yerindelik, idari tercihin uygun, isabetli veya yararlı olup olmadığına dair daha geniş bir değerlendirme alanı açar.

Bu ayrım, sınav cevabında özellikle korunmalıdır; kusurlu sorumluluk anlatılırken mahkeme denetimi ile idari veya siyasal denetim aynı şey gibi sunulmamalıdır.

Denetimin konusu da dar değildir.

İdarenin yazılı işlemleri kadar fiili eylemleri, kamu görevlilerinin davranışları, hazırlanan planlar ve yürütülen projeler de inceleme alanına girebilir.

Bu geniş kapsam, zarar doğuran idari davranışın tek biçimli olmadığını gösterir.

Bazen bir karar, bazen bir uygulama, bazen görevlinin tutumu, bazen de planlama sürecindeki tercih sorumluluk tartışmasının başlangıcı olabilir.

Bu yüzden kusurlu sorumlulukta önce hangi idari davranışın tartışıldığını netleştirmek gerekir.

Mali sorumluluk, malvarlığı üzerinden sonuç doğuran bir sorumluluk türüdür.

Genel anlamıyla bir kişinin başka bir kişiye verdiği zararın, zarar verenin malvarlığından karşılanarak giderilmesini ifade eder.

Buradaki amaç, soyut bir kusur değerlendirmesi yapmakla yetinmek değil, zarar görenin uğradığı kaybın giderilmesini sağlamaktır.

Herkesin sebep olduğu zararı gidermesi gerektiği düşüncesi idare için de geçerlidir.

Kamu gücü kullanılması, idareyi zarar ödeme yükümlülüğünden muaf hale getirmez.

Anayasa’nın 125. maddesi bu konuda temel dayanağı verir: idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.

Hüküm, idarenin mali sorumluluğunu genel biçimde ortaya koyar.

Bu nedenle kusurlu sorumluluk çalışırken anayasal bağlantı açık tutulmalıdır.

Zarar, idarenin eyleminden veya işleminden doğuyorsa, tazmin yükümlülüğü gündeme gelebilir.

Ancak anlatım gereksiz ayrıntıya taşınmamalı; bu çerçeve, ayrıntılı kusur türleri veya dava teknikleri yerine idari davranış, zarar ve ödeme borcu ilişkisini açıklamak için kullanılmalıdır.

Bu çerçevede kusur vurgusu, idarenin üzerine düşen yönetim ölçülerini ihmal etmesi anlamında okunmalıdır.

İdare, kamuya yararlı ve hukuka bağlı çalışması gereken bir örgüt olduğundan, zarara yol açan davranışın yalnız meydana gelmiş olması yetmez; davranışın denetlenebilir faaliyet alanı içinde nasıl konumlandığı da önemlidir.

Sınav cevabında bu yüzden önce idarenin hangi faaliyeti yürüttüğü, sonra bu faaliyetin beklenen idari işleyişle bağdaşmayan yönü açıklanmalıdır.

Böyle bir anlatım, kusurlu sorumluluğu somutlaştırır ama kaynakta bulunmayan ayrıntılı alt ayrımlara dayanmaz.

Kusurlu sorumluluğun sınav mantığı şu sırayla kurulabilir.

İlk adımda denetime konu idari faaliyet belirlenir.

Bu faaliyet bir işlem, bir eylem, görevlilerin davranışı, plan veya proje olabilir.

İkinci adımda faaliyet hukuka uygunluk, örgütsel amaç, verimlilik, etkililik ve kamu yararı açısından değerlendirilir.

Üçüncü adımda zararın varlığına bakılır.

Son adımda da zararın idarenin eylem veya işleminden doğması halinde Anayasa 125’teki ödeme yükümlülüğü hatırlanır.

Bu sıra özellikle tam yargı ayrıntılarına girilmeden de doğru bir cevap kurmayı sağlar.

Öğrenci, “hangi zarar, hangi idari davranıştan doğdu ve bu davranış hangi denetim ölçüsüyle sorunlu görünüyor?” sorusunu sorduğunda konunun omurgasını yakalar.

Cevapta dava türleri, süreler veya hizmet kusurunun klasik görünümleri anlatılacaksa bunların bu dar başlığın zorunlu parçası olmadığı bilinmelidir.

Asıl vurgu, idarenin denetim altında bulunması ve zarara yol açan eylem veya işlem nedeniyle malvarlığı sorumluluğu taşımasıdır.

Bu yaklaşım, kusurlu sorumluluğu gereğinden fazla genişletmeden öğretir.

İdarenin sorumluluğu, önce idarenin denetlenebilir olmasıyla başlar; denetim, faaliyetin hukuka ve kamu yararına bağlılığını görünür kılar; mali sorumluluk ise zararın malvarlığı yoluyla karşılanmasına yönelir.

Böylece konu, sadece “idare zarar öder” ezberine dönüşmez.

Öğrenci, zararın neden idareyle ilişkilendirildiğini ve bu ilişkinin hangi denetim ölçütleriyle açıklanabileceğini birlikte görür.

Kusursuz sorumluluk veya hizmet kusurunun alt görünümleriyle karşılaştırma yapılacaksa, burada dikkatli bir dil kullanılmalıdır.

Bu başlık bakımından güvenli vurgu, idarenin kusurlu sayılabilecek davranışının hukuka uygunluk, kamu yararı ve beklenen idari işleyiş ölçütleriyle çatışmasıdır.

Ayrıntılı öğretisel formüller yerine, denetim ve mali sorumluluk zinciri öne çıkarılmalıdır.

Böyle yazılan bir cevap hem konu kimliğini korur hem de idarenin genel sorumluluğunu anayasal dayanakla açıklar.

Sınavda örnek kurulurken de aynı sınır izlenebilir.

Bir belediye kararı, bir idari uygulama, bir görevlendirme davranışı veya bir proje tercihi varsayıldığında, önce bunun denetim kapsamındaki idari faaliyetlerden hangisine benzediği söylenir.

Sonra hukuka uygunluk ve kamu yararı ölçüleriyle neden sorun doğurduğu açıklanır.

En son zarar ve ödeme yükümlülüğü bağlantısı kurulur.