İnsan Hakları Teorisi (İHEB, AİHS/AİHM) Konu Anlatımı

İnsan hakları teorisi, modern kamu hukukunda bireyin salt devletin takdirine bırakılmayan bir hak öznesi olarak kabul edilmesine dayanır.

İnsan Hakları Evrensel Bildirisi, hakların bütün insanlar bakımından tanınması ve uygulanması düşüncesini evrensel düzeyde ifade eden temel metindir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ise bu ortak anlayışı Avrupa Konseyi devletleri için hukuken bağlayıcı bir güvence sistemine dönüştürür.

Bu sistemin teorik önemi, hakların yalnızca iç hukukta tanınmasına güvenmemesi, devletlerin üstlendikleri taahhütlerin uluslararası bir mahkeme tarafından denetlenmesini kabul etmesidir.

Böylece insan hakları, anayasal haklar ile uluslararası koruma arasında bağlantı kuran çift katmanlı bir alan haline gelir.

AİHS’nin başlangıç kısmı, insan haklarının demokratik siyasal rejim, hukukun üstünlüğü ve ortak özgürlük anlayışıyla birlikte düşünüldüğünü gösterir.

Barış ve adalet fikri, yalnız devletler arası ilişkilerle değil, bireyin temel haklarının korunmasıyla ilişkilendirilir.

Sözleşme sistemi aynı zamanda ikincillik ilkesini kabul eder.

Buna göre hakları güvence altına alma bakımından birincil sorumluluk taraf devletlere aittir.

AİHM ilk elden ulusal makamların yerine geçen genel bir temyiz mercii değildir; devletin kendi hukuk düzeni içinde hakları koruması beklenir.

Ancak bu ulusal sorumluluk, Mahkeme’nin denetleyici yargı yetkisine tabidir.

Devletlere belirli bir takdir alanı tanınması da bu yapının parçasıdır, fakat takdir alanı sınırsız değildir.

Sözleşmenin birinci maddesi, taraf devletlerin kendi yetki alanlarında bulunan herkesin Sözleşme’deki hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlamakla yükümlü olduğunu kabul eder.

Burada vatandaşlık şartı değil, devletin yetki alanı belirleyicidir.

Bu nedenle insan hakları koruması, kural olarak yalnız vatandaşlara tanınan bir ayrıcalık gibi okunamaz.

Devletin yükümlülüğü de sadece ihlal etmemekten ibaret değildir.

Bazı durumlarda devlet, kişileri üçüncü kişilerin müdahalelerine karşı korumak, etkili soruşturma yapmak, adil usul kurmak veya başvuru yolları sağlamak gibi pozitif yükümlülükler altında olabilir.

Teorik ayrım şudur: negatif yükümlülük devlete müdahaleden kaçınma ödevi yüklerken, pozitif yükümlülük hakkın pratik ve etkili biçimde korunması için aktif önlem gerektirebilir.

AİHS’de hakların bir kısmı mutlak nitelikte, bir kısmı ise sınırlanabilir yapıdadır.

Yaşam hakkı, devletin yaşamı hukuken koruma borcunu merkez alır; kuvvet kullanımı bakımından dar istisnalar ve zorunluluk ölçüsü önemlidir.

İşkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı mutlak karakteriyle öne çıkar.

Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı da bazı olağan yurttaşlık, afet, askerlik veya tutuklulukla bağlantılı çalışma istisnaları dışında güçlü bir koruma sağlar.

Özgürlük ve güvenlik hakkı, kişinin ancak sözleşmede sayılan hallerde ve usule uygun olarak özgürlüğünden yoksun bırakılabileceğini kabul eder.

Yakalama nedeninin bildirilmesi, hakim önüne çıkarılma, tutmanın hukuka uygunluğunu denetletebilme ve hukuka aykırı tutmada tazminat, bu hakkın usuli boyutlarını oluşturur.

Adil yargılanma hakkı, medeni hak ve yükümlülükler ile ceza isnatları bakımından bağımsız ve tarafsız mahkeme, aleniyet, makul süre ve gerekçeli yargılama fikrini taşır.

Ceza alanında masumiyet karinesi ve savunmaya ilişkin asgari güvenceler ayrıca önemlidir.

Kanunsuz ceza olmaz ilkesi, işlendiği zamanda suç oluşturmayan fiil nedeniyle cezalandırma yapılamayacağını ve daha ağır cezanın geriye yürütülemeyeceğini ifade eder.

Özel ve aile hayatına saygı hakkı, konut ve haberleşme alanlarını da korur.

Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü ile ifade özgürlüğü, demokratik toplumun çoğulcu yapısını güvence altına alır.

Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü de kolektif hak kullanımını mümkün kılar.

Evlenme hakkı, etkili başvuru hakkı ve ayrımcılık yasağı bu tabloyu tamamlar.

Sınırlanabilir haklarda aynı mantık tekrar eder.

Müdahalenin kanuni dayanağı bulunmalı, Sözleşme’de kabul edilen meşru amaçlardan birine yönelmeli ve demokratik toplumda gerekli olmalıdır.

Bu üçlü yapı öğrenilirken, her müdahalenin otomatik ihlal sayılmadığı fakat her kamu yararı iddiasının da yeterli olmadığı unutulmamalıdır.

Demokratik toplum gerekliliği, ölçülülük ve zorlayıcı toplumsal ihtiyaç değerlendirmesini beraberinde getirir.

Sözleşme’nin hakları kötüye kullanma yasağı, hiçbir kişi, topluluk veya devletin Sözleşme’deki hakları başka hakları yok etmek ya da öngörülenden daha geniş sınırlamak amacıyla kullanamayacağını belirtir.

Sınırlamaların amacı dışında uygulanamaması da devlet yetkisinin kötüye kullanılmasını önleyen ayrı bir güvencedir.

Olağanüstü hallerde yükümlülüklerin askıya alınması, insan hakları sisteminin kriz dönemlerine ilişkin özel dengesidir.

Savaş veya ulusun varlığını tehdit eden genel tehlike halinde devlet bazı yükümlülüklere aykırı tedbirler alabilir; fakat bu yetki durumun kesinlikle gerektirdiği ölçüyle sınırlıdır ve uluslararası hukuktaki diğer yükümlülüklerle çatışmamalıdır.

Ayrıca bazı haklar askıya alma rejimine kapalıdır.

Meşru savaş fiilleri dışında yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik yasağının çekirdek kısmı ve kanunsuz ceza olmaz ilkesi bu bağlamda özel koruma altındadır.

Devletin aldığı tedbirler ve gerekçeleri Avrupa Konseyi Genel Sekreteri’ne bildirme yükümlülüğü, olağanüstü yönetimin de denetimsiz kalmadığını gösterir.

AİHM, taraf devletlerin Sözleşme ve protokollerinden doğan taahhütlerine uyulmasını sağlamak için kurulmuş sürekli bir mahkemedir.

Mahkeme’nin yargı yetkisi, Sözleşme ve protokollerin yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin sorunları kapsar.

Devletlerarası başvuru yolunda bir taraf devlet başka bir taraf devlete karşı ihlal iddiasıyla Mahkeme’ye gidebilir.

Bireysel başvuru ise insan hakları sisteminin en belirgin aracıdır.

Bir gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu, taraf devletlerden birinin güvence altındaki hakkını ihlal ettiğini ve bundan mağdur olduğunu ileri sürerek başvurabilir.

Devletler bu hakkın etkili kullanılmasını engellememeyi üstlenir.

Başvuru hakkı soyut hukuk denetimi için değil, mağduriyet iddiası bulunan kişi veya toplulukların korunması için tasarlanmıştır.

Kabul edilebilirlik koşulları başvurunun esastan incelenip incelenmeyeceğini belirler.

İç hukuk yolları tüketilmeden Mahkeme’ye gidilemez; çünkü sistem ikincildir ve önce ulusal makamların ihlali giderme imkanı olmalıdır.

Kesin iç hukuk kararından itibaren dört aylık süre de dikkat edilmesi gereken temel eştir.

İsimsiz başvurular, daha önce Mahkeme veya başka bir uluslararası merci tarafından incelenmiş aynı başvurular, Sözleşme ile bağdaşmayan veya açıkça dayanaktan yoksun iddialar, başvuru hakkının kötüye kullanılması ve önemli zarar yokluğu gibi haller kabul edilemezlik doğurabilir.

Bununla birlikte insan haklarına saygı başvurunun incelenmesini gerektiriyorsa önemli zarar eşiği farklı değerlendirilebilir.

Kabul edilebilirlik, hakkın varlığından ayrı bir usul filtresidir.