Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Olağanüstü Hâl Rejimi Konu Anlatımı

Olağanüstü hâl rejimini doğru anlamanın ilk adımı, Anayasanın olağan dönem mantığı ile istisnai dönem mantığını ayırmaktır.

Olağan dönemde temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması Anayasanın 13 üncü maddesindeki çerçeveye bağlıdır: sınırlama kanunla yapılır, yalnızca ilgili maddede gösterilen sebebe dayanır, hakkın özüne dokunmaz, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Bu çerçeve, devletin normal hukuk düzeninde haklara müdahale ederken uyması gereken genel sınırı gösterir.

Olağanüstü hâl ise aynı sistem içinde, olağan kuralların tamamen yok olduğu bir alan değil, ağır kriz şartlarında daha geniş fakat yine Anayasa ile çevrilmiş bir yetki alanıdır.

Olağanüstü hâlin ilan sebepleri Anayasanın 119 uncu maddesinde geniş fakat sınırlı biçimde sayılmıştır.

Cumhurbaşkanı; savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma, ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, anayasal düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerinin ortaya çıkması ya da şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması hâllerinde olağanüstü hâl ilan edebilir.

Aynı madde yalnız güvenlik kaynaklı krizleri değil, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık ve ağır ekonomik bunalım gibi toplumsal hayatı olağan araçlarla yönetmeyi güçleştiren durumları da kapsar.

Bu sebeplerin ortak noktası, devletin olağan idari ve hukuki araçlarla yetinmesini zorlaştıracak yoğunlukta bir tehlikenin ortaya çıkmasıdır.

İlan yetkisi Cumhurbaşkanına aittir; fakat bu yetki tek başına sınırsız ve denetimsiz bir rejim kurmaz.

Cumhurbaşkanı olağanüstü hâli yurdun tamamında veya yalnızca bir bölgesinde ilan edebilir ve ilk ilan süresi altı ayı geçemez.

Karar, alındığı gün resmi ilan yoluyla kamuya duyurulur ve aynı gün yasama organının değerlendirmesine götürülür.

Eğer Meclis tatildeyse derhal toplantıya çağrılır.

Böylece olağanüstü hâl ilanı yürütmenin başlattığı, fakat yasama organının hemen devreye girdiği karma bir süreç hâline gelir.

Meclisin rolü yalnızca şekli bir onay değildir; gerekli görürse olağanüstü hâlin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir.

Sürenin uzatılması da Cumhurbaşkanının talebiyle ve Meclis kararıyla olur; her uzatma kural olarak dört ayı geçemez, yalnız savaş hâllerinde bu dört aylık sınır aranmaz.

Olağanüstü hâlin haklara etkisi Anayasanın 15 inci maddesiyle birlikte okunmalıdır.

Bu madde, savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının kısmen veya tamamen durdurulabileceğini ya da Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabileceğini söyler.

Buradaki anahtar ifade durumun gerektirdiği ölçüdür.

Olağanüstü hâl, idareye ve yürütmeye daha geniş hareket alanı verir; fakat bu alan krizle bağlantılı, geçici ve ölçülü olmak zorundadır.

Örneğin salgın hastalık veya tabii afet sebebiyle ilan edilen olağanüstü hâlde vatandaşlara çalışma yükümlülüğü getirilmesi ya da bazı hareket serbestilerinin geçici olarak daraltılması, ancak olağanüstü hâlin gerektirdiği çerçevede düşünülebilir.

Bununla birlikte Anayasa, olağanüstü hâlde dahi dokunulamayacak bir çekirdek alan bırakır.

Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında kişinin yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz.

Devlet kişiyi inancını veya düşüncesini açıklamaya mecbur bırakamaz; bu iç alan nedeniyle kişiye suç isnat edilemez.

Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez.

Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Bu çekirdek güvenceler, olağanüstü hâlin hukuk devleti içinde kaldığını gösterir.

Devletin krizle mücadele yetkisi genişler; fakat insanın dokunulmaz alanını ortadan kaldıran veya ceza hukukunun temel güvencelerini yok sayan bir serbestlik doğmaz.

Anayasanın 119 uncu maddesi, olağanüstü hâllerde vatandaşlar için getirilecek para, mal ve çalışma yükümlülükleri ile hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı veya geçici olarak durdurulacağı konularının kanunla düzenleneceğini belirtir.

Bu hüküm, olağanüstü hâlin yalnız soyut bir ilan kararı olmadığını; uygulanacak yükümlülüklerin, tedbirlerin ve işlemlerin kanuni çerçeveye bağlanması gerektiğini anlatır.

Para yükümlülüğü, mal yükümlülüğü ve çalışma yükümlülüğü özellikle olağanüstü hâlin toplumsal kaynakları seferber eden yönünü gösterir.

Ancak bu yükümlülükler de 15 inci maddedeki ilkeler doğrultusunda, yani milletlerarası yükümlülükleri ihlal etmeyecek ve durumun gerektirdiği ölçüyü aşmayacak biçimde ele alınmalıdır.

Olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, bu rejimin en dikkat edilmesi gereken düzenleme aracıdır.

Olağan dönemde Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilir; ancak Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Olağanüstü hâlde ise Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda, bu olağan dönem sınırlamasına tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.

Bu kararnameler kanun hükmündedir, Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Meclisin onayına sunulur.

Burada iki sınır birlikte görülmelidir: Kararname olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda çıkarılmalıdır ve Meclis denetimine götürülmelidir.

Meclis denetimi olağanüstü hâl kararnamelerinde ayrıca süreye bağlanmıştır.

Savaş ve mücbir sebeplerle Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanamaması hâli dışında, olağanüstü hâl sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri üç ay içinde Mecliste görüşülür ve karara bağlanır.

Aksi hâlde kararname kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Bu sonuç, olağanüstü hâl kararnamesinin yürütme tarafından çıkarılsa bile sürekli ve bağımsız bir norm olarak kalamayacağını gösterir.

Yasama organı ya onu değerlendirir ya da süre geçirilirse kararname kendiliğinden hukuk düzeninden çıkar.

Yargısal denetim bakımından olağanüstü hâl rejimi iki ayrı düzeyde düşünülmelidir.

İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğu genel kural devam eder; ancak Anayasa, kanunun olağanüstü hâllerde, seferberlik ve savaş hâlinde, ayrıca milli güvenlik, kamu düzeni ve genel sağlık nedenleriyle yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabileceğini kabul eder.

Bu, idari yargının tamamen ortadan kalkması değil, özellikle yürütmenin durdurulması kurumunda kanunla sınırlama getirilebilmesi anlamına gelir.

Anayasa Mahkemesi denetiminde ise daha özel bir kural vardır: olağanüstü hâllerde ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.

Bu nedenle olağanüstü hâl kararnamelerinde siyasi ve parlamenter denetim mekanizması daha belirgin hâle gelir.

Olağanüstü hâl rejimi, yargı güvenceleriyle de birlikte okunmalıdır.

Anayasa, yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduğunu, hiçbir makamın mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceğini kabul eder.

Kanuni hâkim güvencesi gereği hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve kişiyi böyle bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran olağanüstü yargı mercileri kurulamaz.

2017 değişiklikleri sonrasında disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler kurulamaz; yalnız savaş hâlinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara bakmakla görevli askeri mahkemeler kurulabilir.

Bu hükümler, olağanüstü hâlin yargısal düzeni keyfi biçimde değiştirme yetkisi vermediğini gösterir.