Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Anayasa Hukukunun Genel Esasları ve Teorisi Konu Anlatımı

Anayasa hukukunun genel esasları, yalnızca devlet organlarının adlarını saymakla anlaşılmaz; asıl mesele, devlet yetkisinin hangi kaynaktan doğduğu, hangi organlar eliyle kullanıldığı, haklar karşısında nasıl sınırlı olduğu ve bütün hukuk düzeni içinde hangi normun üstün sayıldığıdır.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası bu mantığı daha baştan kurar.

Başlangıç kısmı, Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeleri gösteren bir metin olarak Anayasa metnine dahil kabul edilmiştir.

Bu yüzden başlangıç, sadece tarihî veya törensel bir giriş gibi değil, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun yorum yapılırken dikkate alınan anayasal çerçevenin parçası olarak düşünülür.

Başlangıçta millet iradesinin üstünlüğü, egemenliğin millete ait oluşu, hürriyetçi demokrasi, hukuk düzeni dışına çıkamama ve kuvvetler ayrılığına ilişkin yaklaşım birlikte yer alır.

Özellikle kuvvetler ayrılığı, devlet organları arasında üstünlük sıralaması değil, belirli devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasına ilişkin medeni bir işbölümü ve işbirliği olarak kurulur; üstünlük ise Anayasa ve kanunlara aittir.

Bu kurgu, ilk maddelerde devletin kimliğini ve hukuk düzeninin temel dayanaklarını ortaya koyar.

Devletin şekli Cumhuriyettir; Cumhuriyetin nitelikleri insan haklarına saygı, Atatürk milliyetçiliğine bağlılık, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanma, demokrasi, laiklik, sosyal devlet ve hukuk devleti kavramları etrafında belirlenir.

Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütün oluşu, resmi dilin Türkçe olması, bayrağın, milli marşın ve başkentin anayasal düzeyde belirtilmesi, devletin kurucu kimliğini tamamlar.

Bu ilk üç madde, değiştirilemeyecek ve değiştirilmesi teklif edilemeyecek hükümlerle korunur.

Böylece Anayasa, kendi içinde yalnızca değiştirilebilir kurallar toplamı değildir; bazı kurucu tercihleri anayasal değişiklik sürecinin de dışında tutar.

Anayasal teorinin merkezinde egemenlik ve yetki ilişkisi bulunur.

Egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir, fakat bu ifade sınırsız ve biçimsiz bir güç anlamına gelmez.

Millet egemenliği, Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanılır.

Egemenliğin kullanılması herhangi bir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz.

Daha önemlisi, hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.

Bu cümle, anayasal devlet fikrinin çekirdeğidir: Devlet adına hareket eden her makam, varlığını ve yetkisini Anayasada kurulan düzene bağlamak zorundadır.

Bu nedenle anayasal düzen, hem yetki verir hem de verilen yetkiyi sınırlar.

Kuvvetler ayrılığı bu sınırlama düşüncesinin kurumsal biçimidir.

Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir ve devredilemez.

Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

Yargı yetkisi ise Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Burada üç farklı işlev, üç farklı anayasal odağa bağlanmıştır.

Yasama genel ve soyut norm koyma alanını, yürütme Anayasa ve kanunlara uygun icra alanını, yargı da hukuki uyuşmazlıkları bağımsız ve tarafsız mahkemeler eliyle çözme alanını temsil eder.

Başlangıçtaki açıklama, bu ayrılığı organlar arasında üstünlük yarışı olarak değil, görevlerin bölüşülmesi olarak konumlandırır.

Anayasanın üstünlüğü, bütün bu yapıyı bağlayan normatif ilkedir.

Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

Bu ilke, hukuk düzeninde kanunun da üzerinde bir anayasal ölçü bulunduğunu gösterir.

Yasama organı kanun koyma yetkisine sahip olsa bile, bu yetki Anayasayı aşamaz.

Yürütme organı işlem yaparken Anayasa ve kanunlara bağlıdır.

Yargı organları da karar verirken Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun davranır.

Bu yüzden anayasal üstünlük, sadece soyut bir hiyerarşi değil, tüm devlet faaliyetlerinin hukuki dayanağını belirleyen pratik bir ilkedir.

Temel haklar ve ödevler bölümü, anayasal devletin kişi karşısındaki sınırını kurar.

Herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.

Aynı hüküm, hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini belirtir.

Hakların sınırlanması ise sıkı şartlara bağlanır: sınırlama yalnızca kanunla yapılabilir, yalnızca ilgili maddelerde belirtilen sebeplere dayanabilir, hakkın özüne dokunamaz, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Bu yapı, hakları sınırsız bırakmaz; fakat sınırlamayı da keyfi bir idari tercih olmaktan çıkarır.

Hakların kötüye kullanılamaması ve olağanüstü dönemlerde hakların kullanılmasının durdurulması kuralları, özgürlük düzeninin istisna rejimini gösterir.

Anayasadaki hiçbir hak, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak ya da insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılamaz.

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde ise milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek ve durumun gerektirdiği ölçü aşılmamak kaydıyla hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir.

Buna rağmen yaşama hakkı, maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, din, vicdan, düşünce ve kanaat açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi ve suçluluğun mahkeme kararıyla sabit olmasına kadar masum sayılma gibi çekirdek güvenceler korunur.

Son hükümler de anayasa teorisinin parçasıdır.