Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınırlandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınırlandırılması, Anayasanın haklara verdiği değeri azaltan bir istisna değil, hakların hangi şartlarda ve hangi güvencelerle daraltılabileceğini belirleyen hukuk tekniğidir.

Anayasa, bir yandan herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğunu kabul eder; diğer yandan bu hakların toplum, diğer kişiler ve anayasal düzen içindeki kullanımını sınırlama kurallarına bağlar.

Bu nedenle sınırlama meselesi, “devlet isterse hakkı daraltır” şeklinde değil, “devlet ancak Anayasanın çizdiği sınırların içinde müdahale edebilir” şeklinde anlaşılmalıdır.

Genel sınırlama rejiminin merkezi Anayasanın 13 üncü maddesidir.

Bu maddeye göre temel hak ve hürriyetler yalnızca kanunla sınırlanabilir.

Kanun şartı, hakka müdahalenin idari tercih veya belirsiz uygulama ile değil, yasama iradesiyle ve genel kurallar üzerinden yapılmasını ifade eder.

Ancak kanun bulunması tek başına yeterli değildir.

Sınırlama, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olabilir.

Böylece her hak için ayrı bir anayasal sebep bağlantısı aranır; hakka yabancı veya metinde dayanağı bulunmayan bir gerekçeyle sınırlama kurulamaz.

Sınırlamanın ikinci büyük güvencesi hakkın özüne dokunmama ilkesidir.

Bir hakkın özü, o hakkı tanınabilir kılan çekirdek alandır.

Müdahale hakkın kullanılmasını düzenleyebilir, belirli koşullara bağlayabilir veya meşru bir amaç için daraltabilir; fakat hakkı fiilen anlamsız hale getiren, hakkın tanınmasından beklenen asgari korumayı ortadan kaldıran bir düzenleme sınırlama görünümünde olsa bile anayasal çerçeveyi aşar.

Bu ilke, her hak bakımından somut içeriğe göre değerlendirilir.

Sınırlamanın üçüncü katmanı, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygunluktur.

Söz, metinde açıkça yazılı hükümleri; ruh ise metnin kurduğu genel anayasal değerler bütününü anlatır.

Aynı cümlede demokratik toplum düzeninin gerekleri, laik Cumhuriyetin gerekleri ve ölçülülük ilkesi de belirtilir.

Ölçülülük, müdahalenin amacıyla kullanılan araç arasında makul bir denge bulunmasını gerektirir.

Hak sınırlanırken elverişlilik, gereklilik ve orantı düşüncesi birlikte işler; ulaşılmak istenen meşru amaç, hakkı olduğundan fazla daraltan bir araçla takip edilemez.

Bazı hak maddeleri, genel rejimi kendi özel sebepleriyle somutlaştırır.

Özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti düzenlemelerinde milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması gibi sebepler sayılır.

Bu alanlarda ayrıca hakim kararı güvencesi öne çıkar; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merciin yazılı emri mümkün olsa bile bu karar kısa süre içinde hakim onayına sunulur ve hakim belirli süre içinde karar vermezse el koyma veya müdahale kararı kendiliğinden kalkar.

Böylece sınırlama, hem sebep hem usul yönünden denetlenir.

Yerleşme ve seyahat hürriyeti de sınırlama mantığını iyi gösterir.

Yerleşme serbestliği bakımından Anayasa, suçun önlenmesi, sosyal ve ekonomik gelişme, düzenli kentleşme ve kamu mallarının korunması gibi amaçlarla kanuni sınırlama yapılmasına izin verir.

Seyahat hürriyeti ise suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek amacıyla sınırlanır.

Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti bakımından Anayasa daha özel bir güvence kurar ve bu hürriyetin ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hakim kararına bağlı olarak sınırlanabileceğini belirtir.

Sınırlama rejimi olağanüstü dönemlerde farklılaşır, fakat sınırsız hale gelmez.

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek ve durumun gerektirdiği ölçü aşılmamak kaydıyla temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasadaki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.

Buna rağmen Anayasa bazı çekirdek güvenceleri korur: savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Temel hakların kötüye kullanılamaması da sınırlama alanının tamamlayıcı unsurudur.

Anayasa, hak ve hürriyetlerin devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamayacağını kabul eder.

Aynı zamanda hiçbir anayasa hükmü, hakların yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniş biçimde sınırlandırılmasını mümkün kılacak şekilde yorumlanamaz.

Bu iki yönlü kural önemlidir: Hak kötüye kullanılamaz, fakat kötüye kullanma iddiası da hakları metnin izin verdiğinden fazla daraltmak için kullanılamaz.

Yabancılar bakımından sınırlama rejimi ayrıca belirtilmiştir.

Yabancılar yönünden hak alanı daraltılacaksa bunun kanuna dayanması ve milletlerarası hukukla uyumlu olması gerekir.

Bu hüküm, yabancılar yönünden kanuni dayanak ve uluslararası hukuk uygunluğu şartlarını birlikte arar.

Sonuçta Anayasanın sınırlama sistemi, hakların tanınması kadar sınırlanmasının da hukuka bağlı olduğunu gösterir.