Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Hak ve Hürriyetlerin Korunması Konu Anlatımı

Hak ve hürriyetlerin korunması, anayasal metnin hakları yalnızca tanımlayan değil, ihlal karşısında işleyen bir güvence sistemi kuran yönünü ifade eder.

Bir hakkın Anayasada yazılı olması tek başına yeterli değildir; o hakkın kullanılmasını engelleyen, daraltan veya ihlal eden işlem ve eylemlere karşı başvurulabilecek yollar da bulunmalıdır.

Anayasa bu korumayı birkaç düzeyde kurar: yargıya erişim, kanuni hakim güvencesi, ceza hukuku güvenceleri, başvuru yollarının gösterilmesi, idari işlemlerin yargısal denetimi ve bazı yüksek mahkeme yolları bu düzenin parçalarıdır.

Koruma sisteminin temel kapısı hak arama hürriyetidir.

Anayasa, herkesin meşru vasıta ve yollardan yararlanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğunu kabul eder.

Bu cümle, yargı yoluna erişimi yalnızca dava açma imkanı olarak bırakmaz; iddia ve savunmanın kullanılmasını ve yargılamanın adil olmasını da aynı güvence içinde toplar.

Hiçbir mahkemenin görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaması, hak arama hürriyetinin kurumsal karşılığıdır.

Kişi hakkını ileri sürebildiğinde, mahkeme de önüne gelen uyuşmazlığı görmezden gelememelidir.

Kanuni hakim güvencesi, korunmanın ikinci önemli ayağıdır.

Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.

Bu güvence, kişiyi doğal yargı yerinden uzaklaştıracak olağanüstü yargı mercilerinin kurulmasını da yasaklar.

Bu güvence, uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra kişiye özel yargı yeri oluşturulmasını veya olağan yargı düzeninin dışına çıkarılmasını engeller.

Hak arama hürriyeti yargıya ulaşmayı sağlarken, kanuni hakim güvencesi kişinin hangi yargı düzeni içinde yargılanacağını önceden belirli hale getirir.

Suç ve cezalara ilişkin esaslar, hak korumasının ceza alanındaki yoğunlaşmış biçimidir.

Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz ve kimseye suçu işlediği zaman kanunda öngörülen cezadan daha ağır ceza verilemez.

Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.

Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya veya bu yönde delil göstermeye zorlanamaz.

Kanuna aykırı elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez.

Ceza sorumluluğunun şahsi olması, bir kişinin fiilinden dolayı başka kişilerin cezalandırılmasını önleyen temel ilkedir.

Anayasa, hak ihlaline karşı başvuru imkanını ayrıca düzenler.

Anayasal bir hakkı ihlal edilen kişi, ilgili makama gecikmeksizin ulaşabileceği etkili bir başvuru imkanının sağlanmasını talep edebilir.

Devlet işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır.

Bu hüküm, hak korumasını pratik hale getirir; çünkü kişi yalnızca soyut bir başvuru hakkına değil, başvurunun nereye ve hangi sürede yapılacağını öğrenme güvencesine de sahip olur.

Kişinin resmi görevliler tarafından uğratıldığı haksız işlemlerden doğan zararının kanuna göre devletçe tazmin edileceği kabulü de korumayı sonuç boyutuna taşır.

İdarenin yargısal denetimi, kamu gücü karşısında hak korumasının merkezindedir.

Anayasa, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğunu belirtir.

İdari davalarda sürenin yazılı bildirim tarihinden başlaması, kişinin hangi işleme karşı ne zaman dava açacağını bilmesi bakımından önemlidir.

Yargı yetkisi idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır; yargı yerindelik denetimi yapamaz, yürütme görevinin kanunda gösterilen şekil ve esaslara uygun yerine getirilmesini kısıtlayacak veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez.

Buna karşılık idari işlemin uygulanması telafisi güç veya imkansız zarar doğuracaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir.

İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.

Hakların korunması yüksek yargı düzeninde de görünür.

Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar.

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir; bunun için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekir.

Bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaması, bu yolun olağan temyiz veya istinaf yerine geçmediğini gösterir.

Bu koruma mekanizmaları birlikte okunduğunda Anayasa, hakların yalnızca maddi içeriğini değil, hakka ulaşma ve ihlali giderme düzenini de kurar.

Hak arama hürriyeti mahkemeye erişimi, kanuni hakim güvencesi doğal yargı yerini, ceza güvenceleri kişi özgürlüğünü, başvuru yollarının gösterilmesi usuli açıklığı, idari yargı yolu kamu gücü denetimini, bireysel başvuru ise temel hak ihlallerinin anayasal düzeyde incelenmesini sağlar.

Koruma düzeninin mantığı, hak sahibini yalnız bırakmamak ve kamu gücünü hukuki denetime açık tutmaktır.

Koruma düzeni yalnızca dava açıldıktan sonra işleyen bir mekanizma değildir.