Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Türk Anayasa Tarihi Konu Anlatımı

Bu kaynakta Türk anayasa tarihinin ana gövdesi, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının kabul süreci, geçici hükümleri ve metne sonradan işlenen değişiklikler üzerinden okunur.

Anayasanın kanun numarası 2709'dur; kabul tarihi 18 Ekim 1982 olarak belirtilir.

Metin, Kurucu Meclis tarafından halkoylamasına sunulmak üzere kabul edilmiş, 20 Ekim 1982 tarihli Resmî Gazetede yayımlanmış, 7 Kasım 1982'de halkoyuna sunulmuş ve 9 Kasım 1982 tarihli mükerrer Resmî Gazetede yeniden yayımlanmıştır.

Bu bilgi, 1982 Anayasasının sıradan bir kanun gibi yürürlüğe giren bir metin olmadığını, kurucu nitelikteki bir halkoylaması süreciyle anayasal düzenin temeli haline geldiğini gösterir.

1982 Anayasasının tarihsel yönü, sadece kabul tarihinden ibaret değildir.

Geçici hükümler, yeni anayasal düzene geçişin nasıl yapılacağını ayrıntılı biçimde düzenler.

Anayasanın halkoylaması sonucu kabul edildiğinin ilanıyla birlikte, halkoylaması tarihindeki Milli Güvenlik Konseyi Başkanı ve Devlet Başkanı Cumhurbaşkanı sıfatını kazanır ve yedi yıllık dönem için Cumhurbaşkanına tanınan görev ve yetkileri kullanır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi ilk genel seçimler sonucunda toplanıp Başkanlık Divanı oluşuncaya kadar Milli Güvenlik Konseyi Başkanlığı da yürütülür.

Cumhurbaşkanlığı makamının bu ara dönemde boşalması halinde en kıdemli Milli Güvenlik Konseyi üyesinin vekalet etmesi öngörülür.

Böylece geçiş rejimi, yeni organlar kurulana kadar devlet işleyişinin kesintiye uğramamasını amaçlayan özel kurallarla donatılmıştır.

Geçici maddeler, Milli Güvenlik Konseyinin ve Danışma Meclisinin varlığının sona ereceği anı da gösterir.

İlk milletvekili genel seçimleri sonucunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanıp Başkanlık Divanını oluşturuncaya kadar bazı önceki kanunlara dayalı görevler devam eder; Meclis göreve başlayınca Anayasa Düzeni Hakkında Kanun, Milli Güvenlik Konseyi Hakkında Kanun ve Kurucu Meclis Hakkında Kanun yürürlükten kalkar.

Bu düzenleme, yeni anayasal kurumlar işlemeye başladığında geçici kurucu yapıların hukuki varlığının sona ermesini sağlar.

Aynı geçiş mantığı, ilk genel seçim sonucu Meclisin hangi gün ve saatte toplanacağına, milletvekillerinin andiçmesine, yeni içtüzük yapılıncaya kadar önceki içtüzüğün Anayasaya aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına kadar uzanır.

Yeni organ, kurum ve kurulların kuruluş ve işleyiş kanunları için öngörülen süreler de bu intibak fikrinin parçasıdır; Anayasa, yalnızca bir metin olarak yürürlüğe girmeyi değil, kurumların onu uygulayacak hukuki altyapıya kavuşmasını da geçici hükümlerle düzenler.

Anayasa tarihi bakımından bir başka önemli çizgi, değişikliklerin tarihsel kaydıdır.

Kaynak, 17 Mayıs 1987 tarihli değişikliklerin 6 Eylül 1987 halkoylamasıyla kabul edildiğini belirtir.

7 Mayıs 2010 tarihli değişiklikler 12 Eylül 2010 halkoylamasına sunularak kabul edilmiştir.

21 Ocak 2017 tarihli değişiklikler ise 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilmiş ve buna ilişkin karar 27 Nisan 2017 tarihli mükerrer Resmî Gazetede yayımlanmıştır.

Bu üç büyük halkoylaması kaydı, metnin durağan olmadığını, anayasal kurumların zaman içinde değiştiğini gösterir.

Kaynağın sonunda yer alan yürürlüğe giriş tablosu da değişiklikleri kanun numarası, etkilenen maddeler ve yürürlük tarihi bakımından takip etmeye yarar.

1995, 1999, 2001, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010, 2011, 2016 ve 2017 yıllarına ilişkin değişiklik ve iptal kayıtları, anayasa tarihini sadece siyasal dönemler üzerinden değil, madde madde işleyen hukuki değişim üzerinden de gösterir.

Başlangıç hükmü, temel hakların sınırlanması, toplantı ve dernek hakları, siyasi partiler, milletvekilliğinin düşmesi, mahalli idareler, yüksek yargı, bütçe ve olağanüstü hal gibi alanlarda çeşitli dönemlerde değişiklikler yapılmıştır.

Bazı değişiklikler doğrudan metne işlenmiş, bazı hükümler ise metne işlenemeyen hükümler başlığı altında ayrıca gösterilmiştir.

Bu ayrım, anayasal değişikliğin yalnızca mevcut cümleleri değiştirmekten ibaret olmadığını, bazen yürürlük, halkoylaması ve geçiş hükümleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.

2017 değişiklikleri, kaynakta özellikle geniş bir tarihsel kırılma olarak görünür.

Bu değişikliklerle Cumhurbaşkanı seçimi, yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanına ait oluşu, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanı seçimlerinin birlikte yenilenmesi, olağanüstü hal yönetimi, idarenin bazı kuruluş esasları, yönetmelikler, yargı organlarının yapısı ve merkezi yönetim bütçesi gibi birçok alan yeniden düzenlenmiştir.

Geçici 21 inci madde, bu değişikliklerin hangi tarihlerde yürürlüğe gireceğini ayrıntılı biçimde ayırır.

Bazı hükümler yayım tarihinde, bazıları birlikte yapılacak ilk seçim takviminin başladığı tarihte, bazıları da birlikte yapılan seçimler sonucunda Cumhurbaşkanının göreve başladığı tarihte yürürlüğe girmiştir.

Bu durum, anayasal tarih bakımından yürürlüğün tek bir an değil, kademeli bir süreç olarak düzenlenebileceğini gösterir.

Anayasa tarihinin son boyutu, Anayasanın kendi değişme usulünü düzenlemesidir.