Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Anayasada Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri içinde düzenlenen, yürütme alanına özgü bir norm koyma aracıdır.

Yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanına ait olduğu sistemde kararname, yürütmenin belirli konularda doğrudan düzenleme yapmasını sağlar; ancak bu yetki Anayasanın kurduğu hukuk hiyerarşisi ve kanun alanı karşısında sınırlıdır.

Bu nedenle Cumhurbaşkanlığı kararnamesini anlamak için önce onun dayanağını, sonra yasaklı alanlarını, ardından kanunlarla çatışma ve kanunla sonradan düzenleme ilişkisini birlikte okumak gerekir.

Anayasanın 104 üncü maddesi, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabileceğini belirtir.

Bu cümle, kararname yetkisinin konu bakımından yürütme yetkisine bağlı olduğunu gösterir.

Cumhurbaşkanı devletin başı ve yürütme yetkisinin sahibi olarak, yürütme alanında düzenleme yapabilir.

Fakat aynı maddenin devamı bu yetkiyi çeşitli anayasal frenlerle çevreler.

Böylece kararname, kanunun yerine geçen genel bir yasama aracı haline gelmez; yürütmenin kendi alanı içinde çalışan ve kanun karşısında ikincil durumda kalan özel bir düzenleme biçimi olarak görünür.

İlk sınır, temel haklar alanına ilişkindir.

Anayasanın ikinci kısmının birinci bölümünde genel hükümler, ikinci bölümünde kişinin hakları ve ödevleri, dördüncü bölümünde siyasi haklar ve ödevler yer alır.

Bu alanlar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Genel hükümlerde temel hak ve hürriyetlerin niteliği, sınırlanması, kötüye kullanılamaması, olağanüstü dönemlerde kullanılmasının durdurulması ve yabancıların durumu bulunur.

Kişinin hakları ve ödevleri bölümünde yaşama hakkı, kişi hürriyeti, özel hayat, konut, haberleşme, din ve vicdan, düşünce, basın, toplantı, mülkiyet, hak arama ve suç-ceza güvenceleri gibi temel alanlar düzenlenir.

Siyasi haklar ve ödevler bölümünde vatandaşlık, seçme ve seçilme, siyasi partiler, kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma gibi alanlar yer alır.

Bu yasak, kararname yetkisinin haklar rejimini doğrudan kuran bir kaynak olamayacağını gösterir.

İkinci sınır, kanunla düzenleme alanıdır.

Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.

Burada önemli olan, Anayasanın belli bir konuyu özellikle kanuna bırakmış olmasıdır.

Anayasa boyunca birçok hüküm, usul ve esasların kanunla düzenleneceğini belirtir.

Örneğin temel hakların sınırlanması kanunla yapılır; seçimlerin, siyasi partilerin, kamu hizmeti görevlilerinin, mahkemelerin kuruluş ve yargılama usullerinin birçok yönü kanuna bağlanır.

Bu tür alanlarda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kanunun yerine geçemez.

Üçüncü sınır, kanunda açıkça düzenlenen konulara ilişkindir.

Bir alan yürütmeyle ilgili olsa bile, kanun o konuda açık bir düzenleme yapmışsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.

Bu kural, yasama organının kanunla doldurduğu alanın yürütme kararnamesiyle yeniden kurulmasını önler.

Kanun ile Cumhurbaşkanlığı kararnamesi arasında farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır.

Ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir.

Bu üçlü ilişki, kanunun kararname karşısındaki üstünlüğünü açık biçimde gösterir: Kanun var olan çatışmada uygulanır, sonradan aynı konuda çıkarıldığında kararnameyi hükümsüz bırakır, münhasır kanun alanında ise kararnameye baştan yer bırakmaz.

Kararnamelerin yürürlüğe girmesi de Anayasada düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.

Bu kural, kararnameyi aleniyet ve yürürlük bakımından resmi yayım sistemine bağlar.

Aynı maddede Cumhurbaşkanının kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabileceği de belirtilir.

Kararname ile yönetmelik bu noktada ayrılır: Kararname doğrudan yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılırken, yönetmelik kanunların uygulanmasını sağlama ve onlara aykırı olmama şartıyla düzenlenir.

Anayasada Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin belirli kurumsal alanlarda ayrıca kullanıldığı görülür.

Üst kademe kamu yöneticilerinin atanmalarına ilişkin usul ve esaslar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması da Cumhurbaşkanlığı kararnamesine bağlanmıştır.

İdare alanında kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabileceği belirtilir.

Cumhurbaşkanına bağlı denetim organının çalışma biçimi, üye görev süreleri ve özlük alanı için de kararname düzenleme yolu gösterilmiştir.

Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliğinin teşkilatı ve görevleri için de aynı düzenleme aracı öngörülür.

Bu hükümler, kararnamenin özellikle yürütme örgütlenmesi ve idari yapı alanında işlev gördüğünü gösterir.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin yargısal denetimi bakımından Anayasa Mahkemesi önemli bir konumdadır.

Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle doğrudan iptal davası açma hakkı, Cumhurbaşkanına, Mecliste en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere tanınır.

Doğrudan iptal davası açma süresi, ilgili kararnamenin Resmî Gazetede yayımlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer.

Bir davaya bakan mahkeme uygulanacak Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ciddi aykırılık iddiası varsa Anayasa Mahkemesine başvuru mekanizması da işletilebilir.

Olağanüstü hal kararnameleri ise olağan Cumhurbaşkanlığı kararnamesinden farklıdır.