Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Yasama Konu Anlatımı

Yasama, Anayasanın genel esaslarında önce bir yetki ilkesi olarak belirir: Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir ve devredilemez.

Bu kısa kural, üçüncü kısımda ayrıntılı bir kurumsal düzene dönüşür.

Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur.

Milletvekili seçilme yeterliliği için on sekiz yaşını doldurmuş Türk olmak temel başlangıç şartıdır; ancak Anayasa bazı engelleri de açıkça sayar.

En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar ve belirli mahkumiyetleri bulunanlar milletvekili seçilemez.

Hakimler ve savcılar, yüksek yargı mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, memur statüsündeki kamu görevlileri, işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları ise görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz ve seçilemez.

Meclisin demokratik meşruiyeti seçim hükümleriyle tamamlanır.

Meclis üyeliği ile Cumhurbaşkanlığı makamı için olağan seçim takvimi aynı beş yıllık dönem üzerine kurulmuştur ve görevi biten milletvekilinin yeniden seçilmesi mümkündür.

Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkan görülmezse Meclis seçimleri bir yıl geriye bırakabilir ve sebep devam ederse aynı usulle erteleme tekrarlanabilir.

Boşalma halinde ara seçim yapılması, genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilememesi, boş üyelik sayısı üye tamsayısının yüzde beşine ulaşırsa üç ay içinde ara seçim kararı verilmesi ve genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamaması, temsilin devamlılığı ile seçim düzeninin istikrarını dengeleyen kurallardır.

Seçimlerin genel yönetim ve denetimi Yüksek Seçim Kuruluna aittir; Kurul seçim sürecindeki işlemleri yürütür, şikayet ve itirazları kesin karara bağlar, seçim tutanaklarını kabul eder ve kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz.

Milletvekilliği, bireysel bir makam gibi görünse de anayasal temsil niteliği bakımından bütün millete bağlıdır.

Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil eder.

Göreve başlarken andiçmeleri, devletin varlığı ve bağımsızlığı, vatan ve milletin bölünmez bütünlüğü, egemenlik, hukukun üstünlüğü, demokratik ve laik Cumhuriyet, Atatürk ilke ve inkılapları, insan hakları ve Anayasaya sadakat gibi anayasal değerleri görev yemininin parçası haline getirir.

Üyelikle bağdaşmayan işler kuralı da yasama görevini çıkar çatışmalarından korumaya yönelir; milletvekilleri belirli kamu tüzel kişileri, kamu destekli kuruluşlar, meslek kuruluşları, sendikalar ve bunların iştiraklerinde yönetim ve denetim görevleri alamaz, taahhüt işi üstlenemez, temsilcilik ve hakemlik yapamaz.

Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı, Meclis üyeliğinin bağımsız icrasını sağlayan iki farklı güvencedir.

Milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden ve belirli şartlarla bunları Meclis dışında tekrarlamalarından sorumlu tutulamaz.

Dokunulmazlık ise seçimden önce veya sonra suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamaması sonucunu doğurur.

Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasanın 14 üncü maddesindeki durumlar bu kuralın dışındadır.

Ceza hükmünün yerine getirilmesinin üyelik sıfatının sona ermesine bırakılması, yeniden seçilen milletvekili hakkında yeniden dokunulmazlık kaldırma kararı gerekmesi ve parti gruplarının dokunulmazlık konusunda görüşme yapamaması bu koruma düzeninin parçalarıdır.

Milletvekilliğinin düşmesi de belirli usullere bağlanmıştır.

İstifa halinde geçerliliğin Başkanlık Divanınca tespiti ve Genel Kurul kararı gerekir.

Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde düşme, mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle olur.

Bağdaşmayan görevde ısrar eden milletvekili hakkında yetkili komisyon raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.

Bir ay içinde toplam beş birleşim günü özürsüz veya izinsiz devamsızlık halinde ise Başkanlık Divanının tespitinden sonra Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğuyla düşmeye karar verebilir.

Dokunulmazlığın kaldırılması veya bazı düşme kararlarına karşı yedi gün içinde Anayasa Mahkemesine iptal başvurusu yapılabilmesi, Meclis kararının anayasal denetime bağlandığını gösterir.

Meclisin görev ve yetkileri, yasama işlevinin içeriğini belirler.

Türkiye Büyük Millet Meclisi kanun koyar, değiştirir ve kaldırır; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşür ve kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulur; üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verebilir; Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen görev ve yetkileri kullanır.

Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir ve tekliflerin görüşülme usul ve esasları içtüzükle düzenlenir.

Cumhurbaşkanı kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar veya uygun bulmadığı kanunları gerekçesiyle tekrar görüşülmek üzere Meclise geri gönderir.

Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse kanun yayımlanır; değişiklik yaparsa Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar geri gönderebilir.

Bütçe kanunları geri gönderme kuralına tabi değildir.

Milletlerarası andlaşmalar alanında Meclisin uygun bulma rolü özel önem taşır.

Türkiye Cumhuriyeti adına yapılan andlaşmaların onaylanması kural olarak Meclisin bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.

Bazı ekonomik, ticari veya teknik andlaşmalar, belirli şartlarla yayımlanarak yürürlüğe konabilir ve sonradan Meclisin bilgisine sunulur.

Türk kanunlarında değişiklik getiren andlaşmalarda ise uygun bulma kuralı uygulanır.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.

Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi halinde andlaşma hükümlerinin esas alınması, yasama düzeni ile uluslararası yükümlülükler arasındaki özel ilişkiyi gösterir.

Meclisin çalışma düzeni de anayasal güvence altındadır.

Meclis her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır; bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir.

Ara verme veya tatil sırasında Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanı tarafından toplantıya çağrılabilir; üyelerin beşte birinin yazılı istemi de Meclis Başkanına toplantı çağrısı yaptırabilir.

Başkanlık Divanı Meclis Başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve idare amirlerinden oluşur; siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında Divana katılması sağlanır.

İçtüzük, Meclisin çalışmalarını ve siyasi parti gruplarının faaliyetlere katılımını düzenler; siyasi parti grupları en az yirmi üyeden meydana gelir.

Toplantı ve karar yeter sayısı, yasama kararlarının geçerliliğini belirler.

Meclis bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır.