Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Devletin Temel Nitelikleri ve Temel İlkeler Konu Anlatımı

Devletin temel nitelikleri ve temel ilkeler, Anayasanın başlangıcından on birinci maddesine kadar kurulan ana çerçeve içinde birlikte anlaşılır.

Bu çerçeve, devletin sadece bir örgütlenme aygıtı olmadığını; aynı zamanda bir cumhuriyet, bir hukuk düzeni, bir haklar sistemi ve yetkileri sınırlı anayasal organlar bütünü olduğunu gösterir.

Başlangıç kısmı, devletin bölünmez bütünlüğünü, Atatürk milliyetçiliği anlayışını, inkılap ve ilkeleri, millet iradesinin üstünlüğünü, egemenliğin millete ait oluşunu, hürriyetçi demokrasiyi, hukuk düzeni dışına çıkılamayacağını ve kuvvetler ayrılığının organlar arasında üstünlük sıralaması değil işbölümü olduğunu birlikte ifade eder.

Bu başlangıç, son hükümlerde açıkça Anayasa metnine dahil sayıldığı için temel ilkelerin yorumunda ayrı bir ağırlığa sahiptir.

Birinci ilke devletin şeklidir: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

Bu kısa hüküm, devlet başkanlığı ve iktidarın meşruiyeti bakımından monarşik değil cumhuriyetçi bir anayasal tercihi gösterir.

İkinci madde ise Cumhuriyetin niteliklerini sayarak bu şekli içerikle doldurur.

Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına saygılıdır; Atatürk milliyetçiliğine bağlıdır; başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanır; demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

Bu nitelikler birbirinden kopuk etiketler değildir.

Demokrasi, egemenliğin millete ait oluşuyla; laiklik, başlangıçtaki din duygularının devlet işlerine ve politikaya karıştırılamaması vurgusuyla; sosyal devlet, kişilerin refah, huzur ve mutluluğuna yönelen görevlerle; hukuk devleti ise Anayasanın üstünlüğü, hak güvenceleri ve yetki kaynağının Anayasadan alınması zorunluluğuyla birlikte anlam kazanır.

Üçüncü madde, devletin bütünlüğünü ve sembolik-anayasal kimliğini belirler.

Devlet, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.

Dili Türkçedir; bayrağı beyaz ay yıldızlı al bayraktır; milli marşı İstiklal Marşıdır; başkenti Ankara'dır.

Bu hükümler, devletin ülke, millet ve resmi kimlik unsurlarını bir arada kurar.

Dördüncü madde, ilk üç maddenin koruma kalkanıdır: Cumhuriyet şekli, Cumhuriyetin nitelikleri ve üçüncü maddede yer alan hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

Böylece Anayasa, devletin kurucu çekirdeğini olağan değişiklik usulünden ayırır.

Değiştirilemezlik, yalnızca kabul edilmiş bir değeri güçlü biçimde korumaz; anayasal değişiklik organının da anayasal sınır içinde hareket ettiğini gösterir.

Devletin amaç ve görevleri beşinci maddede daha dinamik bir içerik kazanır.

Devlet, milletin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korur.

Aynı zamanda kişilerin ve toplumun refahını, huzurunu ve mutluluğunu sağlamakla; kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmakla; insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamakla görevlidir.

Bu hüküm, devletin yalnızca güvenlik ve bütünlük koruyan bir yapı olmadığını, hakların fiilen kullanılmasını engelleyen şartları gidermeye çalışan sosyal ve adalet yönlü bir düzen olarak tasarlandığını gösterir.

Egemenlik ilkesi, altıncı maddede anayasal devlet fikrinin merkezine yerleştirilir.

Egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir; ancak millet bu egemenliği Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanır.

Bu iki cümle birlikte okunmalıdır.

Bir yandan egemenliğin kaynağı herhangi bir kişi, sınıf veya zümre değil millettir; diğer yandan egemenliğin kullanımı sınırsız ve kuralsız değildir.

Egemenliğin hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamayacağı ve hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamayacağı açıkça belirtilir.

Bu nedenle milli egemenlik, anayasal yetki düzeni içinde anlamlıdır.

Yasama, yürütme ve yargı ilkeleri bu egemenlik anlayışının kurumsal dağılımını oluşturur.

Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir ve devredilemez.

Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Bu dağılım, devlet kudretinin tek elde ve sınırsız biçimde toplanmasını değil, Anayasanın belirlediği işlevsel ayrımı esas alır.

Başlangıçtaki kuvvetler ayrılığı açıklaması da bu ayrımın üstünlük sıralaması anlamına gelmediğini, belirli devlet görevlerinin kullanılmasından ibaret olduğunu vurgular.

Eşitlik ve anayasal üstünlük ilkeleri, temel nitelikleri hukuk düzeninde işler hale getirir.

Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Cinsiyet eşitliği anayasal güvence düzeyinde tanınır ve devlet bu güvencenin fiili hayatta karşılık bulması için sorumluluk üstlenir.

Çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit yakınları, maluller ve gaziler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmaması, eşitliğin kimi zaman farklı durumda olanları koruyucu tedbirlerle gerçekleşebileceğini gösterir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz; devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitliğe uygun hareket eder.

On birinci madde, bütün bu ilkeleri hukuk düzeninin tepesine bağlar.