Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Yargı Konu Anlatımı

Yargı, Anayasanın genel esaslarında devletin temel yetkilerinden biri olarak belirlenir: Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Bu hüküm, yargı yetkisinin hem milli egemenlik zinciri içinde yer aldığını hem de mahkemelerin bağımsızlık ve tarafsızlık niteliği olmadan anayasal anlamda yargı işlevinden söz edilemeyeceğini gösterir.

Üçüncü kısmın yargı bölümünde bu ilke ayrıntılandırılır.

Genel hükümler, hakimlik ve savcılık güvenceleri, duruşma ve karar ilkeleri, mahkemelerin kuruluşu, yüksek mahkemeler, Hakimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay birlikte yargı düzeninin anayasal omurgasını oluşturur.

Mahkemelerin bağımsızlığı, yargı bölümünün ilk ve en belirleyici kuralıdır.

Hakimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

Yargılama yapılırken herhangi bir devlet organının, makamın, merciin ya da kişinin mahkemeye veya hakime yön verici buyruk, talimat, genelge, tavsiye ya da telkin göndermesi yasaktır.

Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılmasıyla ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya beyanda bulunulamaz.

Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare kararları değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.

Bu düzenleme, yargı bağımsızlığını sadece hakimin iç kanaatine değil, diğer devlet organlarının davranış yükümlülüğüne de bağlar.

Hakimlik ve savcılık teminatı, bağımsızlığın kişisel ve mesleki güvencesidir.

Hakim ve savcıların görev güvencesi, görevden keyfi biçimde uzaklaştırılamama, kendi iradeleri dışında anayasal yaş sınırından önce emekliliğe zorlanamama ve mahkeme ya da kadro kaldırılmış olsa bile mali ve özlük haklarının korunması esaslarına dayanır.

Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyenler, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler hakkındaki kanuni istisnalar saklıdır.

Hakim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları, ödevleri, meslekte ilerlemeleri, görev yerlerinin değiştirilmesi, disiplin ve ceza süreçleri, meslekten çıkarma halleri ve diğer özlük işleri mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

Yargılama faaliyetinin açık ve gerekçeli olması da anayasal güvenceye bağlanmıştır.

Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır; duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılması ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde mümkündür.

Küçüklerin yargılanması hakkında özel kanuni hükümler konulur.

Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.

Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.

Disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler kurulamaz; savaş halinde asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçlara ait davalar için askeri mahkemeler kurulabilmesi istisna olarak öngörülmüştür.

Anayasa Mahkemesi, yargı düzeninde anayasal denetim ve bazı özel yargılama görevleriyle öne çıkar.

Mahkeme on beş üyeden oluşur.

Üyelerin bir kısmı Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Sayıştay ve baro başkanlarının göstereceği adaylar içinden, diğerleri Cumhurbaşkanı tarafından Yargıtay, Danıştay, Yükseköğretim Kurulu kaynaklı adaylar ve belirli meslek grupları arasından seçilir.

Üyelik için kırk beş yaş şartı ve meslek grubuna göre profesörlük veya doçentlik, uzun süreli avukatlık, kamu hizmeti, birinci sınıf hakim-savcılık veya raportörlük gibi nitelikler aranır.

Üyeler on iki yıl için seçilir; bir kişi iki defa üye seçilemez ve altmış beş yaşında emekliye ayrılır.

Anayasa Mahkemesinin görevleri çok katmanlıdır.

Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler.

Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri için Anayasaya aykırılık davası açılamaz.

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında bulunan temel hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra bireysel başvuruda bulunabilir.

Mahkeme ayrıca Cumhurbaşkanını, Meclis Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, yüksek yargı organlarının başkan ve üyelerini, başsavcıları, Hakimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

Anayasa Mahkemesinin çalışma düzeni de ayrıntılıdır.

İki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır; bölümler başkanvekili başkanlığında dört üye ile toplanır, Genel Kurul en az on üye ile toplanır ve kararlar salt çoğunlukla alınır.

Siyasi partilere ilişkin davalar, iptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan yargılamaları Genel Kurulca; bireysel başvurular bölümlerce karara bağlanır.

Anayasa değişikliğinde iptal, siyasi partilerin kapatılması veya devlet yardımından yoksun bırakılması kararları için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu gerekir.

İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz, geriye yürümez, Resmî Gazetede yayımlanır ve yasama, yürütme, yargı, idare, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

Yargıtay ve Danıştay, adli ve idari yargı bakımından üst inceleme mercileridir.

Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir; kanunla gösterilen bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakabilir.

Üyeleri birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hakim ve savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hakimler ve Savcılar Kurulunca seçilir.

Danıştay ise idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir; belirli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirir, idari uyuşmazlıkları çözer ve kanunda gösterilen diğer işleri yapar.

Danıştay üyelerinin dörtte üçü Hakimler ve Savcılar Kurulu, dörtte biri Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargı ile idari yargı arasında çıkan görev veya hüküm uyuşmazlıklarında son sözü söyleyen anayasal mercidir.

Başkanlığını Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yapar.

Hakimler ve Savcılar Kurulu ise mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar; on üç üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.

Kurulun başkanı Adalet Bakanıdır, Adalet Bakanlığı Müsteşarı tabiî üyedir.