Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınıflandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınıflandırılması, Anayasa metninin hakları hangi mantıkla yan yana getirdiğini anlamayı sağlar.

Anayasanın ikinci kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” başlığını taşır ve bu kısım önce bütün haklar için geçerli genel hükümleri, sonra hakların niteliğine göre ayrılmış üç büyük alanı düzenler.

Bu yapı, bir hakkın yalnızca adını değil, hangi hukuki çevrede işlediğini de gösterir.

Aynı metinde hem bireyin devlete karşı korunması, hem devletin sosyal alanda üstlendiği görevler, hem de vatandaşın siyasal düzene katılması ayrı başlıklar altında ele alınır.

Genel hükümler, sınıflandırmanın başlangıç katmanıdır.

Anayasa burada herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğunu söyler.

Bu ifade, hakların devlet tarafından sonradan bağışlanan basit imkanlar olmadığını; kişinin hukuk düzeni içindeki varlığına bağlı temel güvenceler olduğunu anlatır.

Aynı genel bölüm, hakların yalnızca yetki vermediğini, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini kabul eder.

Böylece temel haklar, tek yönlü bir serbestlik alanı olarak değil, toplumsal ve anayasal düzen içinde kullanılan güvenceler olarak konumlandırılır.

Birinci büyük grup, kişinin hakları ve ödevleridir.

Bu grup, bireyin maddi ve manevi varlığını, özel alanını, düşüncesini, inancını, haberleşmesini, mülkiyetini ve yargısal korunmasını ilgilendiren hakları kapsar.

Yaşama hakkı ve vücut bütünlüğü, zorla çalıştırma yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın ve konutun dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve kanaat hürriyeti, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti, bilim ve sanat hürriyeti, basın hürriyeti, dernek kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü, mülkiyet, hak arama, kanuni hakim güvencesi ve suç-ceza esasları bu hatta yer alır.

Bu alanın ortak özelliği, kişinin devlet ve diğer güçler karşısındaki güvenli varlık alanını belirlemesidir.

İkinci büyük grup, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevlerdir.

Burada Anayasa, yalnızca müdahale edilmeyecek serbestlikleri değil, toplumsal hayatın kurulması için devletin dikkate alacağı görevleri de düzenler.

Ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim ve öğrenim hakkı, kıyılardan yararlanma, toprak mülkiyeti, tarım ve hayvancılığın korunması, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme, çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışma hakkı, dinlenme hakkı, sendika kurma, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt, ücrette adalet, sağlık ve çevre, konut, gençlik ve spor, sosyal güvenlik, özel korunması gereken kişiler, yabancı ülkelerde çalışan vatandaşlar, tarih, kültür ve tabiat varlıkları ile sanatın korunması bu bölümde yer alır.

Bu haklar, bireyin onurlu yaşamının sosyal zeminini kuran hükümler olarak anlaşılır.

Üçüncü büyük grup, siyasi haklar ve ödevlerdir.

Bu bölüm, kişinin özellikle vatandaşlık bağı ve kamusal karar alma düzeniyle ilişkisini gösterir.

Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme, siyasi faaliyette bulunma, siyasi parti kurma ve partilere girip ayrılma, siyasi partilerin uyması gereken esaslar, kamu hizmetlerine girme, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı bu sınıfta toplanır.

Bu hakların ortak yönü, kişinin anayasal devlet düzenine pasif biçimde tabi olmanın ötesinde katılması, denetlemesi, yükümlülük üstlenmesi ve kamu hizmetiyle ilişki kurmasıdır.

Bu sınıflandırma mutlak duvarlar kurmaz; haklar birbirini tamamlar.

Örneğin hak arama hürriyeti kişinin hakları arasında yer alır, fakat sosyal veya siyasi bir hakkın ihlali halinde de devreye girer.

Eşitlik ilkesi genel esaslar içinde düzenlenir, ama idare makamlarının bütün işlemlerinde uyması gereken bir ölçüt olduğu için tüm hak alanlarını etkiler.

Vergi ödevi siyasi haklar ve ödevler bölümündedir, fakat mali güce göre vergilendirme ve yükün adaletli dağılımı sosyal devlet anlayışıyla da bağlantılıdır.

Anayasal sınıflandırmanın asıl öğretici yönü, temel hakları yalnızca adlarına göre değil, işlevlerine göre okumayı sağlamasıdır.

Kişinin hakları bireyin dokunulmaz alanını, sosyal ve ekonomik haklar toplumsal refah ve koruma düzenini, siyasi haklar ise egemenliğin kullanılmasına katılımı gösterir.

Genel hükümler bu üç alanın üstüne yerleşir ve hepsine ortak bir çerçeve çizer.

Bu nedenle bir temel hakkı değerlendirirken önce hakkın hangi bölümde yer aldığı, sonra o hak için Anayasa metninde hangi sınırlama veya güvence düzeninin kurulduğu, son olarak da genel hükümlerin bu hakka nasıl uygulandığı birlikte düşünülmelidir.

Genel hükümler aynı zamanda her hak sınıfı için ortak sınır ve güvence dili kurar.

Temel hak ve hürriyetlerin kanunla, ilgili maddelerdeki sebeplere bağlı olarak ve özlerine dokunulmaksızın sınırlanabileceği kabul edilir.

Hakların kötüye kullanılamaması, olağanüstü dönemlerde bazı güvencelerin korunması ve yabancılar bakımından milletlerarası hukuka uygun sınırlama yapılabilmesi de bu bölümde yer alır.

Bu nedenle sınıflandırma yalnızca hakların konu başlıklarına ayrılması değildir; her bölümün üzerinde işleyen ortak bir anayasal rejim vardır.

Sınıflandırma ayrıca hak ile ödev arasındaki ilişkiyi görünür kılar.