Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, Anayasanın yürütme bölümünde Cumhurbaşkanının seçiminden görevlerine, cezai sorumluluğundan yardımcıları ve bakanlara, seçimlerin yenilenmesinden milli güvenlik organlarına kadar uzanan bir bütün olarak düzenlenir.

Genel esaslarda yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılacağı belirtilir.

Üçüncü kısımda bu ilke ayrıntıya kavuşur: Cumhurbaşkanı devletin başıdır ve yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir.

Bu ifade, yürütmenin merkezini tek başına Cumhurbaşkanı makamına bağlar; Bakanlar Kuruluna ilişkin önceki anayasal hükümler ise mülga hükümler olarak metinde yer alır.

Cumhurbaşkanlığına seçilebilmek için adayın Türk vatandaşı olması, kırk yaşını bitirmiş bulunması, yükseköğrenim görmüş olması ve milletvekilliğine seçilmeye elverişli nitelikleri taşıması gerekir; seçimi yapan organ ise doğrudan halktır.

Görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.

Aday gösterme yetkisi siyasi parti gruplarına, en son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partilere ve en az yüz bin seçmene tanınmıştır.

Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer.

Seçim sisteminde geçerli oyların salt çoğunluğu aranır; ilk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa izleyen ikinci pazar günü en çok oy alan iki aday arasında ikinci oylama yapılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday seçilir.

İkinci oylamaya tek aday kalması halinde oylama referandum şeklinde yapılır.

Cumhurbaşkanının andı, makamın anayasal yönünü belirginleştirir.

Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, egemenliği, Anayasayı, hukukun üstünlüğünü, demokrasiyi, Atatürk ilke ve inkılaplarını ve laik Cumhuriyet ilkesini koruyacağına; görevini tarafsızlıkla yerine getireceğine dair yemin eder.

Bu yemin, Cumhurbaşkanının sadece yürütme başı olmadığını, aynı zamanda anayasal düzenin uygulanması ve devletin temsiliyle ilişkilendirildiğini gösterir.

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri geniş bir alana yayılır.

Devleti temsil etme işlevi, Türkiye Cumhuriyetinin ve Türk Milletinin birliğini görünür kılmakla; anayasal düzeni işletme işlevi ise Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli, uyumlu çalışmasını sağlamakla bağlantılıdır.

Yasama yılı başında Mecliste açılış konuşması yapabilir, iç ve dış siyaset hakkında Meclise mesaj verebilir, kanunları yayımlar ve gerekirse tekrar görüşülmek üzere Meclise geri gönderir.

Kanunların, Meclis İçtüzüğünün veya bunların belirli hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilir.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir; üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevden alır ve bunların atanmasına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.

Dış ilişkiler ve güvenlik alanında Cumhurbaşkanı yabancı devletlere Türkiye Cumhuriyetinin temsilcilerini gönderir, yabancı temsilcileri kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar, milli güvenlik politikalarını belirler ve gerekli tedbirleri alır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verir.

Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletme veya kaldırma yetkisi de Cumhurbaşkanına verilmiştir.

Kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilmesi, yürütmenin düzenleyici işlem alanını tamamlar.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, yürütmenin siyasi ve idari kadrosunu oluşturur.

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir.

Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde seçim yapılır; yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekalet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.

Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa Meclis seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir; bir yıldan fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı Meclis seçim tarihine kadar görev yapar ve kalan süreyi tamamlaması dönemden sayılmaz.

Hastalık veya yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılmalarda da Cumhurbaşkanı yardımcısı vekalet eder.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliliğine sahip kişiler arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır.

Bunlar Meclis önünde milletvekili andına benzer şekilde andiçer; Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan olarak atanırlarsa üyelikleri sona erer.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.

Bu yapı, yürütme içindeki kurumsal düzenlemeyi Cumhurbaşkanlığı merkezli hale getirir.

Cezai sorumluluk hükümleri, sistemin denge ve hesap verebilirlik yönünü kurar.

Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla Meclis üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir; Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve beşte üç gizli oyla soruşturma açılmasına karar verebilir.

Soruşturma, siyasi partilerin güçleri oranında gösterecekleri adaylar arasından ad çekmeyle kurulacak on beş kişilik komisyon tarafından yapılır.

Komisyon raporu dağıtıldıktan sonra Genel Kurulda görüşülür ve Meclis üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alabilir.

Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkum edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için de görevleriyle ilgili suç iddialarında benzer soruşturma ve Yüce Divan usulü öngörülür; görev dışı suçlarda ise yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanırlar.

Seçimlerin yenilenmesi kuralı, yasama ve yürütmenin siyasal takvimini birlikte ele alır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.