Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Çalışma Süreleri ve Ücret Konu Anlatımı

Çalışma süreleri ile ücret kuralları, iş sözleşmesinin iki ana edimini birbirine bağlar.

İşçi belirli sürelerde iş görür; işveren bu iş görmenin karşılığını ücret olarak öder.

Kanun, çalışma süresini sınırsız bir sözleşme serbestisine bırakmaz.

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir.

Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit biçimde bölünür.

Yer altı maden işlerinde ise ayrıca daha düşük bir üst sınır kabul edilmiştir: günlük çalışma süresi en çok yedi buçuk saat, haftalık çalışma süresi en çok otuz yedi buçuk saattir.

Böylece çalışma süresi, işin türüne ve işçinin korunma ihtiyacına göre farklılaşabilir.

Haftalık normal çalışma süresi her zaman aynı kalıpta uygulanmak zorunda değildir.

Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre, günde on bir saati aşmamak şartıyla haftanın çalışılan günlerine farklı dağıtılabilir.

Böyle bir dağıtımda esas kontrol, iki aylık denkleştirme döneminin sonunda haftalık ortalamanın normal çalışma süresinin üstüne çıkmamasıdır.

Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir; turizm sektöründe toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar uzatılabilen özel bir denkleştirme alanı vardır.

Denkleştirme, bazı gün veya haftalarda daha yoğun çalışmayı mümkün kılar; fakat ortalama sınırın aşılmaması şartıyla fazla çalışma sonucu doğurmaz.

Fazla çalışma, ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir ve Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışma anlamına gelir.

Denkleştirme uygulanan hallerde bazı haftalarda toplam çalışma kırk beş saati aşsa bile, ortalama normal süre aşılmıyorsa fazla çalışma sayılmaz.

Fazla çalışma ücretinde her bir saat için normal saat ücretinin yüzde elli artırılması gerekir.

Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlenmişse, bu sözleşmesel süreyi aşan ve kırk beş saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır; bu durumda her saat için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş artırılması öngörülür.

Kanun, fazla çalışma karşılığını yalnızca zamlı ücretle sınırlamaz.

İşçi isterse fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

Bu serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti olmaksızın kullandırılır.

Fazla çalışma için işçinin onayının alınması gerekir ve toplam fazla çalışma süresi yılda iki yüz yetmiş saati geçemez.

Sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işler ile gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.

Yer altında maden işlerinde ise kural olarak fazla çalışma yasaktır; yalnızca zorunlu veya olağanüstü nedenlerle belirli hallerde ve daha yüksek artırımla fazla çalışma yapılabilir.

Zorunlu nedenlerle fazla çalışma, olağan fazla çalışmadan farklı bir ihtiyaca dayanır.

Bir arıza sırasında, arıza ihtimali bulunduğunda, makineler veya araç gereç için hemen yapılması gereken acele işlerde ya da zorlayıcı sebepler ortaya çıktığında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak üzere işçilerin tamamına veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir.

Bu durumda uygun dinlenme süresi verilmesi zorunludur ve fazla çalışma ücretine ilişkin hükümler uygulanır.

Olağanüstü hallerde fazla çalışma ise seferberlik sırasında ve yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde Cumhurbaşkanının günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilmesine dayanır.

Çalışma süresinin hesabında hangi zamanların çalışılmış sayılacağı da önemlidir.

Maden ve benzeri yer altı veya su altı işlerinde işçilerin asıl çalışma yerlerine inip çıkmaları için gereken süreler, işveren tarafından başka yerde çalıştırılmak üzere gönderildiklerinde yolda geçen süreler, işçinin işinde hazır beklediği halde çalıştırılmadan geçirdiği süreler, işverenin başka yerde meşgul etmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler, süt izni ve uzak işyerlerine topluca götürülüp getirilmeleri gereken işlerde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır.

Buna karşılık sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan servislerde geçen süre çalışma süresine dahil değildir.

Ara dinlenmesi, günlük çalışmanın ortalama bir zamanında kullandırılan dinlenme süresidir ve çalışma süresinden sayılmaz.

Dört saat veya daha kısa işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir.

Bu süreler en azdır ve kural olarak aralıksız kullandırılır; fakat iklim, mevsim, yerel gelenekler ve işin niteliği dikkate alınarak sözleşmelerle aralı kullandırma mümkündür.

Günlük çalışmanın başlangıç ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulur.

Gece ise en geç saat yirmide başlayıp en erken saat altıya kadar geçen ve en fazla on bir saat süren dönemdir; işçilerin gece çalışmaları kural olarak yedi buçuk saati geçemez.

Ücret kuralları, çalışma süresi sisteminin ekonomik karşılığını oluşturur.

Genel anlamda ücret, bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.

Ücret, prim, ikramiye ve benzeri istihkak kural olarak Türk parasıyla işyerinde veya özel banka hesabında ödenir.

Yabancı para kararlaştırılmışsa ödeme günündeki rayice göre Türk parasıyla ödeme yapılabilir.

Ücret en geç ayda bir ödenir; sözleşmelerle bu süre bir haftaya kadar indirilebilir.

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.

Emre muharrer senet, kupon veya geçerli parayı temsil ettiği ileri sürülen başka araçlarla ücret ödemesi yapılamaz.

Ücretin gününde ödenmemesi işçiye güçlü bir koruma sağlar.

Ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmaksızın ücret ödenmezse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

Bu kişisel kararlar toplu görünse bile grev sayılmaz.

İşveren bu nedenle iş sözleşmesini feshedemez, yerine yeni işçi alamaz ve işleri başkalarına yaptıramaz.

Ayrıca gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz uygulanır.

İşveren, her ücret ödemesinde işçiye ücret hesabını gösteren pusula vermek zorundadır; bu pusulada ödeme dönemi, fazla çalışma ve tatil ücretleri gibi eklemeler ile vergi, sigorta primi, avans, nafaka ve icra gibi kesintiler ayrı ayrı yer alır.