Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Feshin Türleri (Haklı-Geçerli) Konu Anlatımı

Fesih türlerini ayırmak, iş sözleşmesinin nasıl sona erdiğini ve sona ermenin hangi sonuçları doğurduğunu anlamak bakımından belirleyicidir.

İş Kanunu, belirsiz süreli iş sözleşmelerinde olağan sona erdirme yolu olarak süreli feshi düzenler.

Bu modelde taraflardan biri sözleşmeyi sona erdirme iradesini diğer tarafa bildirir, fakat sözleşme bildirimden hemen sonra değil, kanunda öngörülen bildirim süresinin sonunda feshedilmiş sayılır.

İşçinin kıdemi altı aydan azsa iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadarsa dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadarsa altı hafta, üç yıldan fazlaysa sekiz hafta sonra fesih sonuç doğurur.

Bu süreler asgaridir ve sözleşmelerle artırılabilir.

Bildirim süresi, feshi tamamen serbest ve sonuçsuz bir yetkiye dönüştürmez.

Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder.

İşveren ayrıca bildirim süresine ait ücreti peşin vererek sözleşmeyi feshedebilir.

Fakat işverenin bildirim şartına uymaması ya da peşin ödeme yolunu kullanması, iş güvencesi hükümlerinin uygulanmasını engellemez.

İş güvencesi hükümleri dışında kalan işçiler bakımından fesih hakkı kötüye kullanılırsa, bildirim süresinin üç katı tutarında kötü niyet tazminatı gündeme gelir.

Bildirim sürelerine ait peşin ücret ve tazminat hesabında temel ücretle birlikte para veya para ile ölçülebilen sözleşme ve kanun menfaatleri de dikkate alınır.

Geçerli sebebe dayalı fesih, süreli fesih içinde işveren yönünden daha sıkı bir denetim katmanı oluşturur.

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden, davranışlarından veya işletmenin, işyerinin ya da işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmalıdır.

Yer altı işlerinde çalışan işçilerde altı aylık kıdem şartı aranmaz.

Altı aylık kıdem hesabında çalışma süresinden sayılan haller dikkate alınır.

Aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilir; aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa otuz işçi eşiği toplam işçi sayısına göre belirlenir.

Geçerli sebep, haklı neden kadar ağır olmayabilir; ancak keyfi veya ayrımcı gerekçeler geçerli sebep sayılmaz.

Kanun bazı halleri özellikle dışarıda bırakır.

Sendika üyeliği, kanuna uygun sendikal faaliyet, işyeri sendika temsilciliği, mevzuattan veya sözleşmeden doğan hakları takip etmek ya da yükümlülükleri yerine getirmek için idari veya adli makamlara başvurma, ırk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş gibi nedenler geçerli fesih sebebi oluşturmaz.

Kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu doğum dönemlerinde işe gelmemesi ve hastalık veya kaza nedeniyle belirli bekleme süresi içinde devamsızlık da geçerli sebep kabul edilmez.

Geçerli sebebe dayalı fesihte usul de içerik kadar önemlidir.

İşveren fesih bildirimini yazılı yapmalı ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmelidir.

İşçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerde savunma alınmadan belirsiz süreli iş sözleşmesi feshedilemez.

Bunun istisnası, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılığa dayalı derhal fesih hakkıdır.

Fesih bildiriminin sebep içermediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasında işçi, tebliğden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır.

Arabuluculukta anlaşma olmazsa son tutanağın düzenlenmesinden itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir; taraflar anlaşırlarsa aynı sürede özel hakeme gidebilir.

İşe iade yargılamasında ispat yükünün dağılımı da fesih türünün karakterini gösterir.

Feshin geçerli bir sebebe dayandığını işveren ispat eder.

İşçi feshin başka bir sebebe dayandığını ileri sürerse bu iddiasını ispatlar.

Mahkeme veya özel hakem, geçerli sebep gösterilmediğini veya gösterilen sebebin geçerli olmadığını tespit ederse feshin geçersizliğine karar verir.

Bu durumda işveren işçiyi başvurusu üzerine bir ay içinde işe başlatmak zorundadır.

İşçiyi işe başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında tazminat öder.

Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan süre için işçiye en çok dört aya kadar doğmuş ücret ve diğer hakları ödenir.

İşçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için başvurmazsa fesih geçerli hale gelir.

Haklı nedenle derhal fesih, bildirimli fesih ve geçerli sebep düzeninden farklıdır.

Burada taraf, ağır sebep nedeniyle sürenin bitimini veya bildirim süresini beklemeden sözleşmeyi sona erdirebilir.

İşçi açısından sağlık sebepleri, işin niteliğinden doğan nedenle işin yapılmasının sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması ya da yakın temas ettiği işveren veya başka işçinin bulaşıcı ya da işle bağdaşmayan hastalığa tutulmasıdır.

İşverenin sözleşmenin esaslı noktalarında işçiyi yanıltması, şeref ve namusa dokunan söz ve davranışlar, cinsel taciz, sataşma, kanuna aykırı davranışa özendirme, ücretin kanun veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi ve işyerinde uğranan cinsel tacize karşı önlem alınmaması da işçi için haklı neden oluşturabilir.

İşyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebep de işçiye derhal fesih hakkı verir.

İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı da sağlık, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık, zorlayıcı sebep ve gözaltı veya tutukluluk başlıklarında düzenlenir.

İşçinin kendi kastından, derli toplu olmayan yaşayışından veya içkiye düşkünlüğünden doğan hastalık ya da engellilik nedeniyle belirli devamsızlık sınırlarının aşılması, tedavi edilemeyecek hastalık ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun sağlık kurulunca saptanması sağlık sebeplerindendir.

İşçinin işvereni yanıltması, şeref ve namusa dokunan davranışlarda bulunması, başka işçiye cinsel taciz, sataşma, işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelme, güveni kötüye kullanma, hırsızlık, meslek sırlarını açıklama, ağır devamsızlık, görevleri hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar ve iş güvenliğini tehlikeye düşürüp büyük zarar verme ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık örnekleridir.

Derhal fesih hakkının kullanımı süreyle sınırlandırılmıştır.