Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Sendikalar Konu Anlatımı

Sendikalar, işçi ve işverenlerin çalışma ilişkilerindeki ortak ekonomik ve sosyal haklarını korumak ve geliştirmek için oluşturulan örgütlerdir.

Kanundaki tanım, sendikayı rastgele bir dayanışma topluluğu olarak değil, belirli bir işkolunda faaliyette bulunan ve tüzel kişilik kazanan bir kuruluş olarak kurar.

En az yedi işçi veya işverenin bir araya gelmesi bu tüzel kişilik fikrinin başlangıç eşiğidir.

Konfederasyon ise değişik işkollarında en az beş sendikanın birleşmesiyle oluşan üst kuruluş niteliğindedir.

Böylece sendikal örgütlenme iki düzeyli düşünülür: işkolu temelli sendika ve farklı işkollarını birleştiren konfederasyon.

Kanunun sendika düzenini toplu iş sözleşmesi, uyuşmazlık çözümü, grev ve lokavtla birlikte ele alması da tesadüf değildir; sendika, yalnızca üye kaydı yapan bir dernek benzeri yapı değil, çalışma şartlarının kolektif düzeyde belirlenmesinde rol alan hukuki aktördür.

Kuruluş serbestisi bu alanın temel hareket noktasıdır.

Kuruluşlar kanundaki usul ve esaslara uymak kaydıyla önceden izin almaksızın kurulur; sendikalar ise kuruldukları işkolunda faaliyette bulunur.

İşkolu sistemi bu nedenle sendikanın faaliyet alanını belirler.

Bir işyerindeki asıl işe yardımcı işler de asıl işin girdiği işkolundan sayılır.

Bir işyerinin hangi işkoluna girdiğini Bakanlık tespit eder ve karar Resmi Gazete'de yayımlanır.

Bu tespite karşı dava açılabilmesi, işkolu belirlemesinin sendikal yetki ve toplu iş sözleşmesi düzeni üzerindeki etkisiyle bağlantılıdır.

Yeni bir toplu iş sözleşmesi için yetki süreci başlamışsa sonradan yapılacak işkolu değişikliği bir sonraki dönem için sonuç doğurur; böylece devam eden yetki süreci belirsizlik içinde bırakılmaz.

Kuruculuk bakımından fiil ehliyetine sahip ve fiilen çalışan gerçek veya tüzel kişiler sendika kurma hakkına sahiptir.

Bunun yanında bazı mahkumiyetler kuruculuğa engel kabul edilmiştir.

Tüzel kişi işveren sendikası kurucusu olduğunda, onu temsil eden gerçek kişide de kuruculuk şartları aranır.

Kuruluş usulü valiliğe verilen dilekçe ve kuruluş tüzüğü üzerinden işler.

Kuruluşlar, kurucuların merkez il valiliğine tüzüğü vermesiyle tüzel kişilik kazanır.

Sendikalar bakımından kurucuların şartları taşıdığına ilişkin yazılı beyanlar, üst kuruluşlar bakımından ilgili kuruluşların genel kurul kararları dilekçeye eklenir.

Vali tüzük ve kurucu listesini Bakanlığa gönderir; Bakanlık kuruluşun adını, merkezini ve tüzüğünü internet sitesinde ilan eder.

Belgelerde kanuna aykırılık veya eksiklik varsa valilik bunların giderilmesini ister; giderilmezse mahkeme faaliyetin durdurulmasına ve sonunda kapatmaya kadar giden bir süreç işletebilir.

Bu sistem, izin şartı koymadan kuruluş serbestisini tanır; fakat serbestiyi hukuki denetimden bağımsız bırakmaz.

Sendikanın iç yapısı tüzükle görünür hale gelir.

Tüzükte ad, merkez, amaç, işkolu, kurucular, üyelik şartları, organların oluşumu, şube düzeni, aidat, iç denetim, tüzük değişikliği ve sona erme halinde malların tasfiyesi gibi konular yer alır.

Kuruluşun ve şubelerinin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu, denetleme kurulu ve disiplin kuruludur.

Genel kurul dışındaki organların üye sayıları kanuni alt ve üst sınırlara bağlanmış, konfederasyonlar ve şubeler için ayrıca sınırlar gösterilmiştir.

Genel kurul dışındaki organların görev ve yetkileri başka organlara devredilemez.

Bu, sendikanın demokratik ve denetlenebilir örgütlenmesini sağlamak için önemlidir.

Genel kurul organların seçimi, tüzük değişikliği, bütçe, ibra, taşınmaz işlemleri, üst kuruluş ilişkileri, şube açma veya kapatma, birleşme, katılma ve fesih gibi temel konularda karar merkezidir.

Olağan genel kurul en geç dört yılda bir toplanır; olağanüstü genel kurul ise kanunda gösterilen organların gerekli görmesi veya üye ya da delegelerin beşte birinin yazılı istemiyle gündeme gelebilir.

Üyelik sendika özgürlüğünün en somut alanıdır.

On beş yaşını dolduran ve kanun anlamında işçi sayılanlar işçi sendikalarına, işveren sayılanlar işveren sendikalarına üye olabilir.

Sendika üyeliğinde asıl ilke kişinin özgür iradesidir; işçi veya işveren ne üyeliğe girmeye ne de üyelik dışında kalmaya zorlanabilir.

Aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üyelik kural olarak mümkün değildir; ancak aynı işkolunda farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçiler bakımından kanun ayrı bir imkan tanır.

Yardımcı işlerde çalışan işçiler de işyerinin girdiği işkolundaki sendikaya üye olabilir.

İşçi sendikası üyeliği e-Devlet kapısı üzerinden yapılan başvuru ve sendika tüzüğündeki yetkili organın kabulüyle kazanılır.

Başvuru otuz gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır; haksız ret halinde mahkemeye başvuru yolu vardır.

Üyelikten çekilme de e-Devlet üzerinden bildirimle olur ve bildirimden bir ay sonra geçerlilik kazanır.

Çıkarılma kararı genel kurulca verilir ve üyelik, çıkarma kararı kesinleşinceye kadar devam eder.

Sendikal güvenceler, üyeliği kağıt üzerinde kalan bir hak olmaktan çıkarır.

İşveren, işçilerin işe alınmasını belli bir sendikaya girme, girmeme, üyeliği sürdürme veya üyelikten ayrılma şartına bağlayamaz.

Sendika üyeleriyle üye olmayanlar veya farklı sendikalara üye olanlar arasında çalışma şartları ve işten çıkarma bakımından ayrım yapılamaz; parasal sosyal yardım ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine ilişkin özel alanlar saklıdır.

İşçiler sendikal faaliyete katıldıkları için işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.

İşveren bu yasaklara aykırı davranırsa sendikal tazminat gündeme gelir.

İşyeri sendika temsilcileri için ayrıca güçlü bir koruma öngörülmüştür.

İşveren, temsilcinin iş sözleşmesini haklı neden olmadan ve nedeni yazılı, açık ve kesin biçimde göstermeden feshedemez.

Temsilcinin işe iadesi halinde fesih geçersiz sayılır; işyeri değişikliği veya işinde esaslı değişiklik de temsilcinin yazılı rızası olmadan yapılamaz.

Sendika yöneticiliği sebebiyle işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesinin askıda kalması ve görevi sona erdiğinde işe dönüş rejimi de sendikal görev ile iş güvencesi arasındaki bağı korur.

Sendikaların faaliyet alanı tüzükteki amaçlarla sınırlıdır.

Kuruluşlar çalışma hayatı ve mevzuattan doğan uyuşmazlıklarda işçi ve işverenleri temsilen hareket edebilir; sendikalar da üyelerinin ve mirasçılarının iş sözleşmesi, çalışma ilişkisi ve sosyal güvenlik haklarıyla ilgili davaları yazılı başvuru üzerine takip edebilir.

Faaliyetlerden yararlanmada üyeler arasında eşitlik ve ayrımcılık yasağı gözetilir.

Buna karşılık kuruluşlar amaçları dışında faaliyette bulunamaz; işçi kuruluşları işveren kuruluşlarına, işveren kuruluşları da işçi kuruluşlarına üye olamaz ve birbirlerinin kurulmasına, yönetimine veya faaliyetine müdahale edemez.

Siyasi parti ad, amblem, rumuz ve işaretlerinin kullanılması yasaktır.

Kuruluşlar ticaretle uğraşamaz; ancak genel kurul kararıyla nakit mevcudunun belirli sınırı aşmayan kısmıyla yatırım yapılabilmesi gibi istisnai mali imkanlar tanınmıştır.