Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Toplu İş Sözleşmesi Konu Anlatımı

Toplu iş sözleşmesi, bireysel iş sözleşmesinin tek tek işçilerle işveren arasında kurduğu ilişkiyi kolektif düzeyde etkileyen özel bir sözleşme türüdür.

Kanundaki çekirdek tanım, toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerdiğini söyler.

Bu nedenle toplu iş sözleşmesi yalnızca ücret artışı ya da sosyal yardım belgesi olarak düşünülmemelidir; iş ilişkisinin kurulmasından devamına ve sona ermesine kadar uzanan çalışma şartlarını etkileyen normatif bir düzenleme alanı vardır.

Sözleşme ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanmasını ve denetimini, uyuşmazlıkların çözümünde başvurulacak yolları da düzenleyebilir.

Bu ikinci alan, taraf sendikalar ve işveren bakımından borç doğuran hükümlerle ilgilidir.

Çerçeve sözleşme ise farklı bir düzeyde yer alır; Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen konfederasyonlara üye işçi ve işveren sendikaları arasında, işkolu düzeyinde yapılır ve mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikaları gibi konuları içerebilir.

Çerçeve sözleşme taraflardan birinin çağrısı ve karşı tarafın olumlu cevabıyla en az bir, en çok üç yıl için yapılır.

Toplu iş sözleşmeleri ve çerçeve sözleşmeler Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz; bu sınır, kolektif özerkliğin hukuk düzeni içindeki yerini gösterir.

Sözleşmenin kapsamı ve düzeyi, hangi işyerleri ya da işletmeler için sonuç doğuracağını belirler.

Toplu iş sözleşmesinin kapsama alanı, aynı işkolundaki tek bir işyeriyle sınırlı kalabileceği gibi birden fazla işyerine de yayılabilir.

Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum ve kuruluşuna ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa, toplu iş sözleşmesi ancak işletme düzeyinde yapılabilir.

Grup toplu iş sözleşmesi ise tarafların anlaşması üzerine bir işçi sendikası ile işveren sendikası arasında, birden çok üye işverene ait aynı işkolundaki işyerleri ve işletmeleri kapsayacak biçimde yapılır.

İşletme toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerlerinin gerekli niteliğe sahip olup olmadığı uyuşmazlık konusu olursa, işletme merkezinin bulunduğu yerdeki mahkeme hızlı bir yargısal süreçle karar verir; istinaf halinde bölge adliye mahkemesinin kesin kararı öngörülmüştür.

Şekil ve süre bakımından yazılılık temel koşuldur.

Süre bakımından toplu iş sözleşmesi kural olarak bir yıldan kısa, üç yıldan uzun kurulamaz.

Sözleşmenin imzalanmasından sonra sürenin taraflarca uzatılması, kısaltılması veya süresinden önce sona erdirilmesi mümkün değildir.

Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan sözleşmeler bir yıldan kısa süreli olabilir; iş bitmezse sözleşme bir yılın sonuna kadar uygulanır.

Yeni sözleşme için yetki başvurusu, mevcut sözleşmenin bitmesinden önceki yüz yirmi gün içinde yapılabilir; ancak yeni sözleşme, önceki sözleşme sona ermeden yürürlüğe giremez.

Bu hükümler, toplu pazarlık düzeninde dönemlerin birbirine karışmasını önler.

Toplu iş sözleşmesinin hükmü, bireysel iş sözleşmeleriyle ilişkisinde ortaya çıkar.

Aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz; aykırı hükümler yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümlere bırakır.

Buna karşılık toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümler varsa, iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerli kalır.

Süresi biten toplu iş sözleşmesindeki iş sözleşmesine dair kurallar, yeni sözleşme yürürlüğe girene kadar bireysel iş sözleşmesi hükmü gibi etkisini sürdürür.

Taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, faaliyetinin durdurulması, yetki kaybı, işverenin veya işkolunun değişmesi toplu iş sözleşmesini kendiliğinden sona erdirmez.

İşyeri devrinde de, devralan işverenin aynı işkolunda yürürlükte sözleşmesi olup olmamasına göre hak ve borçların iş sözleşmesi hükmü ya da toplu iş sözleşmesi hükmü olarak devam etmesi sağlanır.

Sözleşmeden yararlanma kural olarak taraf işçi sendikasının üyelerine tanınmıştır.

Sözleşmenin imza tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, imzadan sonra üye olanlar üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

İmza tarihi ile yürürlük tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler de sona erme tarihine kadar sözleşmeden yararlanır.

Üye olmayanlar veya üyelikten ayrılanlar ise dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; bunun için taraf sendikanın onayı aranmaz.

Dayanışma aidatı üyelik aidatından fazla olamaz.

İşveren vekilleri ile görüşmelere işvereni temsilen katılanlar yararlanma dışında tutulmuştur.

Grev sonunda yapılan sözleşmede de zorunlu olarak çalışanlar dışında grev sırasında işyerinde çalışanların, aksine hüküm yoksa yararlanamayacağı kabul edilmiştir.

Toplu iş sözleşmesinin yapılabilmesi için yetki sistemi belirleyicidir.

İşçi sendikasının kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye yapmış olması gerekir.

Bunun yanında sözleşmenin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması şarttır.

İşletme toplu iş sözleşmesinde işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır.

İşletmede birden çok sendika yüzde kırk veya daha fazla üyeye sahipse, başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkili olur.

İşveren sendikası üyesi işverenlerin işyerleri için, sendika üyesi olmayan işveren de kendi işyeri için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.

Bakanlık işkolu istatistiklerini ocak ve temmuz aylarında yayımlar; yetki tespitinde üyelik ve çekilme bildirimleri ile Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılan işçi bildirimleri esas alınır.

Süreç, Bakanlığa yapılan yetki tespiti başvurusuyla başlar.

Bakanlık kayıtlarına göre sendikanın yetkili olduğunu tespit ederse, başvuruyu ve işçi-üye sayılarını ilgili sendikalara ve işverene altı iş günü içinde bildirir.

Şartların bulunmadığı tespit edilirse bu bilgi yalnızca başvurana bildirilir.

Tespit yazısını alan ilgililer, taraflardan birinin yetki şartlarını taşımadığı veya kendilerinin şartları taşıdığı iddiasıyla altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edebilir.

Somut delil bulunmayan itiraz incelenmeksizin reddedilir; bazı itirazlar kısa süreli ve kesin, diğerleri duruşmalı yargılama ve kanun yolu süreciyle sonuçlanır.

İtiraz karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.

İtiraz yoksa veya itiraz reddedilmişse Bakanlık altı iş günü içinde yetki belgesi verir.

Yetki belgesi olmadan yapılan toplu iş sözleşmesinde yetkisizlik sebebiyle hükümsüzlük dava yoluyla ileri sürülebilir.

Yetki belgesi alındıktan sonra taraflardan biri on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır; çağrı yapılmazsa belge hükmünü kaybeder.

Çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde görüşmenin yeri, günü ve saati belirlenir; anlaşma olmazsa görevli makam ilk toplantıyı belirler.