Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku İş Sözleşmesi Türleri Konu Anlatımı

İş sözleşmesi türlerini anlamanın başlangıç noktası, sözleşmenin özündeki değişmeyen yapıdır: bir tarafta işçi, bağımlı olarak iş görme borcunu üstlenir; diğer tarafta işveren, bu iş görmenin karşılığı olarak ücret ödeme borcunu taşır.

Kanun, bu temel ilişkiyi özel bir şekle bağlı tutmaz; aksi açıkça öngörülmedikçe iş sözleşmesi yazılı olmak zorunda değildir.

Ancak bu serbestlik sınırsız değildir.

Süresi bir yıl veya daha fazla olan sözleşmelerde yazılı şekil aranır.

Yazılı sözleşme yapılmamışsa işveren, çalışma koşullarını, çalışma süresini, ücret ve ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süre belirliyse bu süreyi ve fesihte uygulanacak hükümleri gösteren yazılı belgeyi işçiye vermekle yükümlüdür.

Böylece şekil serbestisi, işçinin çalışma ilişkisinin temel unsurlarını öğrenme hakkını ortadan kaldırmaz.

Kanunun sözleşme türlerine yaklaşımı esneklik üzerine kuruludur.

Taraflar, kanuni sınırlara uymak şartıyla ihtiyaçlarına uygun türde sözleşme düzenleyebilir.

Bu serbestlik önce süre bakımından görünür.

İş ilişkisi herhangi bir süreye bağlanmamışsa sözleşme belirsiz süreli kabul edilir.

Belirli süreli sözleşme ise ancak belirli süreli işlerde, belli bir işin tamamlanmasında veya belirli bir olgunun ortaya çıkmasına bağlı objektif koşullarda ve yazılı şekilde kurulabilir.

Bu ayrım sadece adlandırma meselesi değildir; belirli süreli sözleşmenin tekrar tekrar yapılması da sınırlanmıştır.

Esaslı bir neden yoksa zincirleme belirli süreli sözleşmeler başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.

Buna karşılık esaslı neden mevcutsa zincirleme yapı belirli süreli niteliğini korur.

Belirli süreli sözleşme, işçiyi daha zayıf bir statüye itmek için kullanılamaz.

Kanun, süreli çalıştırılan işçinin yalnızca sözleşmesinin süreli olması sebebiyle belirsiz süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamayacağını kabul eder.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalışılan süreye orantılı biçimde verilir.

Bir çalışma şartından yararlanmak için kıdem aranıyorsa, haklı bir neden bulunmadıkça belirsiz süreli emsal işçi için esas alınan kıdem ölçütü belirli süreli işçi bakımından da uygulanır.

Emsal işçi, aynı veya benzeri işi belirsiz süreli sözleşmeyle yapan işçidir; işyerinde böyle biri yoksa aynı işkolundaki uygun işyeri ölçü alınır.

Çalışma biçimi bakımından ikinci temel ayrım tam süreli ve kısmi süreli sözleşmedir.

Kısmi süreli iş sözleşmesi, işçinin normal haftalık çalışma süresinin tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesiyle ortaya çıkar.

Burada da ayırım yasağı devam eder.

Kısmi süreli işçi, yalnızca çalışma biçimi kısmi olduğu için tam süreli emsal işçiye göre farklı muamele göremez.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler çalıştığı süreye oranlanır.

Kanun ayrıca işyerinde niteliklere uygun açık yer bulunduğunda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçme isteklerinin dikkate alınmasını ve boş yerlerin zamanında duyurulmasını ister.

Analık izninden sonra ebeveynlerden birine tanınan kısmi süreli çalışma talebi de bu yapının özel bir görünümüdür.

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli sözleşmenin özel bir modelidir.

Yazılı sözleşmeyle işçinin, ihtiyaç doğduğunda iş görme edimini yerine getireceği kararlaştırılır.

Taraflar hafta, ay veya yıl içinde ne kadar çalışılacağını belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat sayılır ve işçi, belirlenen sürede fiilen çağrılmasa bile ücrete hak kazanır.

İşverenin çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, çalışma zamanından en az dört gün önce yapması gerekir.

Günlük çalışma süresi belirlenmemişse her çağrıda en az dört saat üst üste çalışma yaptırılmalıdır.

Bu model, belirsiz ihtiyacı işçi bakımından tamamen güvencesiz bir beklemeye dönüştürmemek için süre ve ücret varsayımlarıyla çevrilmiştir.

Uzaktan çalışma, işin işverenin oluşturduğu organizasyon içinde fakat evde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında görülmesi esasına dayanır ve yazılı olarak kurulur.

Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi, yeri, ücretin ödenmesi, işverenin sağladığı ekipman ve bunların korunması, iletişim biçimi ile genel ve özel çalışma şartları yer alır.

Uzaktan çalışmada da işçiler, esaslı neden olmadıkça sözleşmenin niteliği yüzünden emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

İşveren, işin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirme, eğitim, sağlık gözetimi ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Deneme süreli iş sözleşmesi, taraflara ilişkinin başlangıcında sınırlı bir değerlendirme alanı verir.

Deneme kaydı konulmuşsa süre en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.

Bu dönemde taraflar bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız fesih yapabilir.

Buna rağmen işçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve diğer hakları korunur.

Sürekli ve süreksiz iş ayrımı ise işin niteliğine göre yapılır: en çok otuz iş günü süren işler süreksiz, bundan fazla devam eden işler süreklidir.

Süreksiz işlerde Kanunun saydığı bazı maddeler uygulanmaz ve o konularda Borçlar Kanunu hükümlerine gidilir.

Takım sözleşmesi, birden çok işçinin oluşturduğu takımı temsilen takım kılavuzunun işverenle sözleşme yapmasıdır.