Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Primler ve Yükümlülükler Konu Anlatımı

5510 sayılı Kanunda prim, sosyal güvenlik haklarının mali karşılığıdır.

Kanun, kısa ve uzun vadeli sigortalar ile genel sağlık sigortası için öngörülen ödemeleri ve yönetim giderlerini karşılamak üzere Kurumun prim almak, ilgililerin de prim ödemek zorunda olduğunu söyler.

Bu cümle prim ilişkisinin isteğe bağlı bir ödeme değil, kanundan doğan bir kamu yükümlülüğü olduğunu gösterir.

Prim ödenmeden sistemin gelir, aylık, sağlık hizmeti ve diğer yardımları finanse edilemez; bu yüzden prim hükümleri sadece muhasebe tekniği değil, sosyal güvenlik hakkının sürdürülebilirliğiyle doğrudan bağlantılıdır.

Genel sağlık sigortası primlerinin tahsil edildikten sonra Kurum bütçesinin genel sağlık sigortası kalemine aktarılması da finansmanla hak alanı arasındaki bağı açıkça kurar.

Prime esas kazanç, primin hangi tutar üzerinden hesaplanacağını belirleyen merkez kavramdır.

Hizmet akdiyle çalışan sigortalılarda hak edilen ücretler, prim, ikramiye ve benzeri her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler, işverenlerin sigortalılar için özel sağlık sigortası ve bireysel emeklilik sistemine yaptığı belirli ödemeler ile idare veya yargı kararına dayalı aynı nitelikteki ödemeler brüt toplam olarak esas alınır.

Kanun bazı ödemeleri bunun dışında tutar: ayni yardımlar, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı, iş sonu veya kıdem tazminatı niteliğindeki toplu ödemeler, keşif ücreti, Kurumca yıllar itibarıyla belirlenen çocuk ve aile zamları, belirli sınırı aşmayan özel sağlık sigortası ve bireysel emeklilik katkı payları ile işyerinde yemek verilmeyen hallerde belirli tutara kadar yemek bedeli prime esas kazanca dahil edilmez.

Bu istisnalar sınırlı yorumlanır.

Kanun, sayılan istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemelerin ve ayni yardım yerine yapılan nakdi ödemelerin prime esas kazanca tabi olduğunu belirtir.

Ayrıca başka kanunlardaki prime tabi tutulmama yönündeki muafiyet ve istisnaların bu kanunun uygulanmasında dikkate alınmayacağı kabul edilmiştir.

Bu düzenleme, prim matrahının adlandırma oyunlarıyla daraltılmasını önler.

Ücretler hak edildikleri aya mal edilir; ücret dışındaki ödemeler öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edilir.

Üst sınır nedeniyle o ayda prime tabi tutulamayan kısım, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere sonraki ayların prime esas kazançlarına eklenebilir.

Böylece hem hak edilen ücretin dönemi korunur hem de tek seferlik ödemelerin üst sınırla ilişkisi düzenlenir.

Kendi adına ve hesabına çalışanlarda prime esas kazanç farklı kurulur.

Bu kişiler için aylık prime esas kazanç, prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırı arasında kalmak şartıyla kendilerinin beyan edeceği günlük kazancın otuz katıdır.

Kurumca belirlenen sürelerde beyan verilmezse aylık prime esas kazanç, günlük alt sınırın otuz katı olarak kabul edilir.

Birden fazla bağımsız çalışma durumunun aynı anda bulunması tek beyanla karşılanır.

Muhtar sigortalılar için aylık prime esas kazanç, günlük alt sınırın otuz katı olarak belirlenmiştir.

Kamu görevlilerinde ise personel kanunlarına göre ödenen aylık gösterge ve ek gösterge aylıkları, taban ve kıdem aylıkları, makam, temsil, görev ve kanunda sayılan tazminat unsurları gibi kalemler dikkate alınır.

Vekalet veya ikinci görev karşılığında yapılan ödemeler ise prime esas kazanç hesabında dikkate alınmaz.

Prim oranları da yükümlülüğün içeriğini belirler.

Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları prim oranı prime esas kazancın yüzde yirmi biridir; bunun yüzde dokuzu sigortalı hissesi, yüzde on ikisi işveren hissesidir.

Kısa vadeli sigorta kolları primi ise prime esas kazancın yüzde iki virgül yirmi beşi olup tamamı işveren tarafından ödenir; Cumhurbaşkanına bu oranı kanunda belirtilen sınırlar içinde azaltma veya artırma yetkisi tanınmıştır.

Genel sağlık sigortası primi bakımından farklı gruplar için farklı oranlar ve yükümlüler öngörülür.

Kanunda belirli eğitim, staj, kursiyerlik, avukatlık stajı, burslandırılmış uluslararası öğrenci veya kamu idaresi bağlantılı statüler için özel prim oranları ve ödeme sorumluları düzenlenmiştir.

Fiilî hizmet süresi zammı uygulanan işlerde uzun vadeli sigorta prim oranına ek puanlar eklenir ve ek prim farkı işveren tarafından karşılanır.

Prim ödeme yükümlüsünün kim olduğu, sigortalının statüsüne göre değişir.

Hizmet akdiyle çalışanlar ve kamu görevlileri bakımından prim ödeme yükümlüsü işverendir; işveren sigortalı hissesini ücretten keser, kendi hissesini ekler ve Kuruma öder.

Kendi adına ve hesabına çalışanlar, isteğe bağlı sigortalılar ve bazı genel sağlık sigortalıları primlerini kendileri öder.

Bazı gruplarda prim ödeme yükümlüsü ilgili kamu idaresi, Türkiye İş Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı, yükseköğretim kurumu, proje yürütücüsü, Türkiye Barolar Birliği veya diğer özel olarak belirlenmiş kurum olabilir.

Bu çeşitlilik, prim borcunun her zaman çalışanın cebinden doğrudan çıkmadığını; kanunun sosyal riskin bağlandığı ilişkiye göre ödeme sorumlusunu ayrıca belirlediğini gösterir.

Primlerin ödenmesi maddesi, yükümlülüğün zamanını ve sonucunu ayrıntılandırır.

İşveren, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalıların prime esas kazançları toplamı üzerinden hesaplanan sigortalı hissesini ücretlerden keser, kendi primini ekler ve Kurumca belirlenen günün sonuna kadar öder.

Hak edilmiş ama ödenmemiş ücretler üzerinden hesaplanan primler için de aynı kural uygulanır.

Bağımsız çalışanların her ay otuz tam gün prim ödemesi gerekir.

Bazı genel sağlık sigortalıları için de her ay otuz tam gün genel sağlık sigortası primi ödenmesi zorunludur; kısmi süreli veya çağrı üzerine çalışanların eksik günleri bakımından genel sağlık sigortası priminin tamamlanması gereken durumlar ayrıca düzenlenmiştir.

Primlerin fiilen ödenmemiş olması, gelir ve kurumlar vergisi uygulamasında gider yazılmasını engeller.

Süresinde ödenmeyen primler kamu alacağı rejimine bağlanır.

Kurumun süresi içinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarının tahsilinde, kanunda sayılan istisnalar dışında Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri uygulanır ve Kurum bu alanda kamu kurumlarına tanınan yetkileri kullanır.

Prim ve diğer alacaklar amme alacağı niteliğinde ve imtiyazlıdır.

Haklı bir sebep olmaksızın kanuni sürede ödeme yapılmazsa kamu idarelerinde tahakkuk ve ödeme görevlileri, tüzel kişiliğe sahip işverenlerde üst düzey yöneticiler, yetkililer ve kanuni temsilciler işverenle birlikte Kuruma karşı müştereken ve müteselsilen sorumlu olabilir.

İşyerinin devri, intikali, birleşmesi veya başka bir işyerine katılması halinde eski işverenin prim, gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer ferilerinden yeni işveren de sorumludur; buna aykırı sözleşmeler Kuruma karşı geçersizdir.