Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku İşçi ve İşverenin Borçları Konu Anlatımı

İşçi ve işverenin borçları, İş Kanunu sisteminde tek bir maddede toplanmış kapalı bir liste halinde değil, iş ilişkisinin farklı görünümlerine yayılmış şekilde düzenlenir.

Bu düzenlemelerin merkezinde iş sözleşmesinin tanımı vardır.

İşçi, bağımlı olarak iş görmeyi; işveren ise ücret ödemeyi üstlenir.

Bağımlılık, işçinin işi kendi hesabına değil işverenin iş organizasyonu içinde yürüttüğünü gösterir.

Ücret ise işverenin karşı edimidir ve çalışma ilişkisinin ekonomik karşılığını oluşturur.

Bu nedenle iş sözleşmesi yalnızca bir hizmet değişimi değil, iş görme, ücret, talimat, koruma, kayıt ve dürüstlük yükümlülüklerinin birlikte çalıştığı sürekli bir hukuki ilişkidir.

İşverenin ilk borç alanlarından biri, çalışma ilişkisinin temel şartlarını açıklığa kavuşturmaktır.

Kanun, aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesini özel şekle bağlamaz; fakat süresi bir yıl veya daha fazla olan sözleşmeler yazılı yapılmalıdır.

Yazılı sözleşme yoksa işveren işçiye en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, günlük veya haftalık çalışma süresini, temel ücreti, varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, belirli süreli ilişkide sürenin ne olduğunu ve fesihte uyulacak hükümleri gösteren yazılı belge verir.

Sözleşme iki ay dolmadan sona ererse bu belge en geç sona erme tarihinde verilmelidir.

Bu yükümlülük, şekil serbestisinin bilgi eksikliğine dönüşmesini önler.

Ücret ödeme borcu Kanunda ayrıntılı biçimde korunur.

Genel anlamda ücret, bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.

Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki istihkak kural olarak Türk parasıyla işyerinde veya özel olarak açılan banka hesabına ödenir; yabancı para kararlaştırılmışsa ödeme günündeki rayice göre Türk parasıyla ödeme yapılabilir.

Ücret en geç ayda bir ödenir, sözleşmelerle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir.

İş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülebilen menfaatlerinin tam olarak ödenmesi gerekir.

Ücret alacakları için beş yıllık zamanaşımı öngörülmüştür.

Ücretin korunması, ödeme zamanının yanında ödeme biçimini ve ispatını da kapsar.

Emre muharrer senet, kupon veya geçerli parayı temsil ettiği iddia edilen başka araçlarla ücret ödenemez.

İşveren, işyerinde veya banka aracılığıyla yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan pusula vermek zorundadır.

Bu pusulada ödeme günü, dönem, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi eklemeler ile vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi kesintiler ayrı ayrı gösterilir.

Böylece işçi sadece ödeme almaz; aldığı ödemenin hangi kalemlerden oluştuğunu da görebilir.

İşçinin temel borcu işi görmektir; fakat Kanun bazı hallerde işçinin iş görmeden kaçınmasını korur.

Ücret ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmaksızın ödenmemişse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

Bu davranış, kişisel kararlara dayanıp sayısal olarak toplu görünse bile grev sayılmaz.

İşveren bu nedenle iş sözleşmesini feshedemez, yerine yeni işçi alamaz ve işleri başkalarına yaptıramaz.

Gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz uygulanır.

Bu sonuç, ücret borcunun iş ilişkisindeki asli karşılık olduğunu ve gecikmenin işçiden sınırsız katlanma beklenerek çözülemeyeceğini gösterir.

İşverenin koruma ve gözetme yönü özellikle özel çalışma modellerinde belirginleşir.

Uzaktan çalışmada işveren, işin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hakkında çalışanı bilgilendirir, gerekli eğitimi verir, sağlık gözetimini sağlar ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini alır.

Geçici iş ilişkisinde geçici işçi çalıştıran işveren, işin gereğine ve sözleşmeye uygun talimat verebilir; açık iş pozisyonlarını bildirmek, istenen belgeleri saklamak, iş kazası ve meslek hastalığını özel istihdam bürosuna ve ilgili mercilere bildirmek, sosyal hizmetlerden eşit muameleyle yararlandırmak ve gerekli eğitim ile güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Geçici işçinin temel çalışma koşulları, aynı iş için doğrudan istihdam edilen işçiye sağlanacak koşulların altında olamaz.

İşçinin borçlara aykırı davranışları da Kanunda sonuç doğurur.

İşçi işvereni sözleşmenin esaslı noktalarında yanıltırsa, işveren veya ailesinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlarda bulunursa, işverenin başka işçisine cinsel tacizde bulunursa, işyerine sarhoş ya da uyuşturucu madde almış olarak gelirse, işverenin güvenini kötüye kullanırsa, hırsızlık yaparsa, meslek sırlarını ortaya atarsa, haklı sebep olmadan belirli yoğunlukta devamsızlık yaparsa, görevlerini hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar ederse veya iş güvenliğini tehlikeye düşürüp ağır zarar verirse işverenin derhal fesih hakkı doğabilir.

Bu haller, işçinin iş görme borcunun sadakat, düzen ve güven boyutuyla birlikte düşünülmesi gerektiğini ortaya koyar.

İşverenin borca aykırılığı da işçiye derhal fesih imkanı verebilir.

İşveren sözleşme yapılırken esaslı noktalarda işçiyi yanıltırsa, işçinin veya ailesinin şeref ve namusuna dokunacak davranışlarda bulunursa, cinsel tacizde bulunursa, sataşır veya gözdağı verirse, işçiyi hukuka aykırı davranışa özendirirse, işçiye veya ailesine karşı hapis gerektiren suç işlerse, işçi hakkında ağır ve asılsız isnatlarda bulunursa, işçinin işyerinde uğradığı cinsel taciz bildirilmesine rağmen gerekli önlemleri almazsa ya da ücreti kanun veya sözleşmeye uygun hesap edip ödemezse işçi derhal fesih hakkını kullanabilir.

Böylece borç ilişkisi sadece işçinin bağlılığına değil, işverenin dürüst ve koruyucu davranmasına da dayanır.

Kanun bazı yapılarda borçların kime yöneltileceğini genişletir.