Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Grev ve Lokavt Konu Anlatımı

Grev ve lokavt, toplu iş sözleşmesi düzeninin uyuşmazlık aşamasında başvurulan iki karşılıklı baskı aracıdır; fakat kanun bunları sınırsız fiili hareketler olarak değil, sıkı şartlara bağlı hukuki kurumlar olarak düzenler.

Grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakmalarıdır.

Bu bırakma, işçilerin kendi aralarındaki anlaşmaya dayanabileceği gibi bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları yönündeki kararına uyulmasıyla da gerçekleşebilir.

Kanuni grev ise daha dar bir kavramdır.

Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkmalı, amaç işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek olmalı ve grev kanundaki usule uygun yapılmalıdır.

Bu şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.

Lokavt da aynı mantıkla tanımlanır; işveren veya işveren vekilinin kendi kararıyla ya da bir kuruluş kararına uyarak işçileri topluca işten uzaklaştırması ve bunun işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olması lokavttır.

Kanuni lokavt ise toplu iş sözleşmesi yapılırken uyuşmazlık çıkması ve işçi sendikasının grev kararı alması üzerine, kanundaki usule uygun yapılan lokavttır.

Grev ve lokavt kararının alınması, uyuşmazlık çözüm sürecine bağlanmıştır.

Arabuluculuk sonunda anlaşma sağlanamazsa arabulucu uyuşmazlığı belirleyen tutanak düzenler ve görevli makama verir; bu tutanak taraflara tebliğ edilir.

Grev kararı, bu tutanağın tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve aynı süre içinde karşı tarafa altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulamaya konulabilir.

Bu süre içinde grev kararı alınmaz veya uygulanacağı tarih karşı tarafa bildirilmezse toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer.

İşveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve altı iş günü önceden bildirilecek tarihte uygulamaya koyabilir.

Kararlar işyerinde derhal ilan edilir; uygulanacağı tarih notere ve görevli makama da tevdi edilir.

Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer.

Kanuni grev kararı alınan uyuşmazlıkta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı uyuşmazlığın çözümü için bizzat arabuluculuk yapabilir veya bir kişiyi arabulucu olarak görevlendirebilir.

Grev oylaması, işçilerin kanuni grev kararına karşı işyerindeki iradesini ölçen özel bir mekanizmadır.

Grev kararının ilan edildiği tarihte işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri altı iş günü içinde görevli makama yazılı başvurursa, görevli makam talep tarihinden başlayarak altı iş günü içinde oylama yapar.

Oylamaya itiraz üç iş günü içinde mahkemeye götürülür ve mahkeme üç iş günü içinde kesin karar verir.

Oylamada, ilan tarihinde işyerinde çalışan ve oylamaya katılan işçilerin salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse grev uygulanamaz.

Bu durumda belirli süreler içinde anlaşma sağlanamaz veya Yüksek Hakem Kuruluna başvurulmazsa yetki belgesi hükmünü kaybeder.

İşletme ve grup toplu iş sözleşmelerinde oylama taleplerinin her işyerinin bağlı bulunduğu görevli makama yapılması, sonuçların ise işletme veya grup yapısına göre toplanması, grev kararının kapsamıyla işyeri gerçekliği arasındaki dengeyi kurar.

Kanun bazı işlerde grev ve lokavtı yasaklamıştır.

Can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri ve mezarlıklar, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile petrokimya işleri, doğrudan işletilen bazı güvenlik ve savunma işyerleri, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastaneler bu yasak alanlar arasındadır.

Yolculuğunu henüz yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçlarında da grev ve lokavt yapılamaz.

Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının gerçekleştiği yerlerde, bu durum sürdüğü sürece gerekli gördüğü işyerlerinde grev ve lokavtı yasaklayabilir.

Ayrıca karar verilmiş veya başlanmış kanuni grev ya da lokavt genel sağlığı veya milli güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı uyuşmazlıkta grev ve lokavtı altmış gün erteleyebilir.

Erteleme süresinde arabulucu çözüm için çaba gösterir; süre sonunda anlaşma olmazsa taraflardan birinin altı iş günü içinde başvurması üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür, aksi halde işçi sendikasının yetkisi düşer.

Grev ve lokavtın uygulanmasında işçinin serbestliği esastır.

İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir; greve katılanlar ve lokavta maruz kalanlar işyerinden ayrılmak zorundadır.

Greve katılmayan veya katılmaktan vazgeçenlerin çalışması engellenemez; ancak işveren bu işçileri çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir.

Greve katılanların veya lokavta maruz kalanların işyerine giriş çıkışı engellemesi yasaktır.

Grevden önce üretilen ürünlerin satışı ve işyeri dışına çıkarılması engellenemez; greve katılmayıp çalışanların ürettiği ürünler ve işyeri için gerekli araç gereçlerin giriş çıkışı bakımından da benzer koruma vardır.

Sendikanın kusurlu hareketi sonucu grev uygulanan işyerinde maddi zarar doğarsa sendika sorumlu olur; yetkili sendika kararı olmadan bireysel eylemlerden doğan zararlarda kusurlu yönetici veya işçi sorumludur.

Bazı işçiler kanuni grev ve lokavt sırasında çalışmak zorundadır.

Üretim veya satışa yönelik olmamak kaydıyla, teknik zorunluluk bulunan işlerde faaliyetin devamlılığını, işyeri güvenliğini, makine ve malların bozulmamasını ya da hayvan ve bitkilerin korunmasını sağlayacak sayıda işçi çalışır; işveren de bunları çalıştırmakla yükümlüdür.

Bu işçilerin niteliği, sayısı ve yedekleri işveren veya vekili tarafından toplu görüşmenin başlamasından itibaren altı iş günü içinde ilan edilir; sendika itiraz ederse mahkeme kısa sürede kesin karar verir.

Uygulama döneminde hangi işçilerin çalışacağı görevli makamca resen belirlenir; taraf işçi sendikası ve şubesinin yöneticileri bu kapsama alınmaz.

Grev hakkı ve lokavt sözleşmeyle önceden terk edilemez; toplu iş sözleşmelerine veya iş sözleşmelerine bu hakkı kısıtlayan hükümler konulursa geçersizdir.

Kanuni grev kararına katılma, teşvik etme, greve katılma veya teşvik nedeniyle işçinin sözleşmesi feshedilemez.

Kanuni grev ve lokavt süresince ilgili işçilerin iş sözleşmeleri askıda kalır.

İşveren, grev veya lokavttan önce doğmuş ücret ve eklerini olağan ödeme gününde öder; fakat askı süresi için ücret ve sosyal yardım ödemez, bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz.

İşveren, askıda kalan işçilerin yerine sürekli veya geçici başka işçi alamaz ve çalıştıramaz; greve katılmayan işçilere de greve katılanların işleri yaptırılamaz.

Buna karşılık grev ya da lokavt sebebiyle sözleşmesi askıda kalan işçi de bu süre içinde başka işveren yanında çalışamaz; bazı kısmi süreli çalışma halleri bunun dışındadır.

Kanun dışı grev ve lokavtın sonuçları daha ağırdır.

Kanun dışı grevde işveren, kararına katılan, teşvik eden, greve katılan veya devamını teşvik eden işçilerin sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir; zararlar grevi kararlaştıran işçi kuruluşu veya kuruluş kararı yoksa greve katılan işçiler tarafından karşılanır.

Kanun dışı lokavtta ise işçiler sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir; işveren lokavt süresine ilişkin sözleşmeden doğan hakları iş karşılığı olmaksızın ödemek ve zararları tazmin etmek zorundadır.