Hâkim-Savcı İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Sosyal Güvenlik Kurumu Konu Anlatımı

Sosyal Güvenlik Kurumunu anlamak için önce 5510 sayılı Kanunun kurduğu bütün yapıya bakmak gerekir.

Kanunun amacı, sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortası bakımından kişileri güvence altına almak, bu güvenceye kimlerin gireceğini, hangi haklardan hangi şartlarla yararlanılacağını ve finansmanın nasıl karşılanacağını belirlemektir.

Bu amaç cümlesi Kurumun rolünü de ortaya koyar: Kurum, yalnızca bir ödeme makamı değildir; sigortalılığın kurulması, primlerin alınması, sağlık ve gelir haklarının işletilmesi, denetim yapılması ve gerektiğinde alacakların takip edilmesi zincirinin merkezindedir.

Kanundaki tanım, Kurumu Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı olarak adlandırır; fakat maddelerin devamında Kuruma verilen görevler, bu başkanlığın uygulamadaki işlevini çok daha geniş bir idari otorite haline getirir.

Kurumun ilk işlevi, kapsama giren kişileri ve ilişkileri sosyal güvenlik sistemine bağlamaktır.

Kanunun kapsamı sosyal sigortalardan ve genel sağlık sigortasından yararlanacak kişileri, işverenleri, sağlık hizmeti sunucularını, gerçek kişileri, kamu ve özel hukuk tüzel kişilerini ve tüzel kişiliği bulunmayan kuruluşları içine alır.

Bu geniş kapsam içinde Kurum, sigortalı, hak sahibi, genel sağlık sigortalısı, işveren, sağlık hizmeti sunucusu ve bakmakla yükümlü olunan kişi gibi kavramları uygulamada birbirinden ayırır.

Özellikle sigortalı kavramı, kısa veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından adına prim ödenmesi gereken ya da kendi adına prim ödemesi gereken kişiyi ifade eder.

Bu tanım Kurumun kişiyi sisteme alırken sadece çalışma ilişkisine değil, prim yükümlülüğünün kime ait olduğuna da baktığını gösterir.

Tescil ve bildirim hükümleri Kurumun pasif bir kayıt yeri olmadığını açık biçimde gösterir.

Hizmet akdiyle çalışanların kural olarak işe başlamadan önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirilmesi gerekir.

Bazı işlerde bildirim süresi işin niteliğine göre esnetilmiş olsa da, bildirim yine Kuruma yapılır.

Kendi adına ve hesabına çalışanlarda veya kamu görevlilerinde bildirimi çoğu zaman ilgili kurum, kuruluş, birlik, vergi dairesi veya işveren yapar.

Kurum bu bildirimlerden sonra tescili yapılan kişilere sigortalılık hak ve yükümlülüklerinin başladığını bildirir.

Bu düzenleme, sosyal güvenliğin yalnızca özel kişiler arasındaki iş ilişkisine bırakılmadığını; kayıt, başlangıç ve sonuç bildiriminin kamu otoritesi tarafından izlenen bir sistem olduğunu anlatır.

Kurumun ikinci temel işlevi primlerin toplanmasıdır.

Kanun, kısa ve uzun vadeli sigortalar ile genel sağlık sigortası için yapılacak ödemeleri ve yönetim giderlerini karşılamak üzere Kurumun prim almak, ilgililerin de prim ödemek zorunda olduğunu söyler.

Genel sağlık sigortası primleri tahsil edildikten sonra Kurum bütçesinin genel sağlık sigortası kalemine aktarılır.

İşveren, çalıştırdığı sigortalıların prime esas kazançları üzerinden hesaplanan sigortalı hissesi primleri ücretlerden keser, kendi payını ekler ve Kuruma öder.

Kendi adına çalışanlar, isteğe bağlı sigortalılar ve yalnızca genel sağlık sigortasına tabi olanlar bakımından ödeme yükümlüsü değişebilir; fakat primin muhatabı yine Kurumdur.

Böylece Kurum, sosyal güvenlik haklarının finansmanını sağlayan zorunlu prim ilişkisinin alacaklı tarafı olarak çalışır.

Kurumun üçüncü işlevi denetim ve kontrol yetkisidir.

Kanun, uygulamaya ilişkin işlemlerin Kurumun denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurları eliyle yürütüleceğini düzenler.

Bu memurların görev sırasında tespit ettikleri Kurum alacağını doğuran olaylar yemin hariç her türlü delile dayandırılabilir ve düzenledikleri tutanaklar aksi sabit oluncaya kadar geçerli kabul edilir.

İşverenler, sigortalılar, işyeri sahipleri, tasfiye ve iflas idaresi memurları ile işle ilgili gerçek ve tüzel kişiler, çağrıldıklarında gelmek, defter, belge ve delilleri göstermek ve görev için gerekli kolaylığı sağlamak zorundadır.

Bu yetki, Kurumun bildirilen bilgilerle yetinmeyip, fiilî çalışma, eksik kazanç bildirimi veya sigortasız çalışma gibi konuları araştırabilmesini sağlar.

Denetim yetkisinin özel bir görünümü asgari işçilik ve ilişiksizlik belgesi düzeninde ortaya çıkar.

İhaleli işler ve özel bina inşaatlarında, Kuruma yeterli işçilik bildirilip bildirilmediği bazı meslek mensubu raporlarıyla incelenebilir; fakat Kurumun denetim yetkisi saklıdır.

Yeterli işçilik bildirilmediği anlaşılırsa fark işçilik tutarı üzerinden prim, gecikme cezası, gecikme zammı ve idari para cezalarıyla birlikte ödeme yapılması ilişiksizlik belgesinin verilmesinde rol oynar.

Gerçeğe aykırı rapor düzenleyen meslek mensupları Kurum zararından işverenle birlikte sorumlu tutulabilir.

Bu alan, Kurumun sadece bireysel sigortalı kayıtlarını değil, işin niteliği ve kapasitesine göre bildirilen işçiliğin gerçekliğini de denetlediğini gösterir.

Kurumun genel sağlık sigortasındaki konumu ayrıca önemlidir.

Türkiye'de ikamet eden kişilerden sigortalı olanlar, isteğe bağlı sigortalılar, belirli sosyal yardım veya aylık grupları, işsizlik veya kısa çalışma ödeneğinden yararlananlar, gelir veya aylık alanlar ve başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan vatandaşlar genel sağlık sigortalısı sayılabilir.

Bazı kişilerin önce bakmakla yükümlü olunan kişi olup olmadığına bakılır; bu statü varsa ayrıca tescil yapılmaz.

Sağlık hizmetlerinden yararlanma şartlarında da Kurum belirleyicidir: son bir yılda otuz gün prim şartı, borç bulunmaması şartı, kimlik doğrulama ve belirli istisnalar Kurum tarafından uygulanan sistemin parçalarıdır.

Son olarak Kurumun alacak takip yetkisi, sosyal güvenlik sisteminin zorunlu niteliğini tamamlar.