Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Borcun Üstlenilmesi Konu Anlatımı

Kavram ve sistematik

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisindeki alacaklı tarafın değil, borçlu tarafın değişmesi veya borca yeni bir sorumlunun dahil olması etrafında kurulan kurumları anlatır.

Kaynak metindeki ayırım, önce dar anlamda borcun üstlenilmesini, sonra borca katılmayı ve malvarlığı ya da işletmenin devralınmasını düzenler.

Bu sıralama önemlidir: her durumda bir borçla bağlantılı üçüncü kişi bulunabilir; fakat her üçüncü kişi ilişkisi eski borçlunun borçtan kurtulduğu anlamına gelmez.

Temel sınav sorusu şudur: Eski borçlu borçtan çıktı mı, yoksa borçlunun yanında yeni bir borçlu mu eklendi?

Dış üstlenmede borçlunun yerine yenisi geçer ve eski borçlu borcundan kurtulur.

Borca katılmada ise katılan kişi borçlunun yanında yer alır ve borçlu ile birlikte müteselsil sorumlu olur.

Malvarlığının veya işletmenin devralınmasında ise kanun, bildirim veya ilanla alacaklılara karşı sorumluluk doğuran özel bir sonuç kurar.

İç üstlenme sözleşmesi

İç üstlenme, borçlu ile borcu üstlenmek isteyen kişi arasında yapılır.

Bu sözleşmeyle üstlenen, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklının rızasını alıp borcu üstlenerek borçluyu borcundan kurtarma yükümlülüğü altına girer.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, iç üstlenmenin doğrudan alacaklıya karşı borçlu değişikliği doğurmamasıdır.

Alacaklı bu sözleşmenin tarafı olmadığı için, yalnızca borçlu ile üstlenen arasındaki iç ilişki kurulmuş olur.

İç üstlenmenin iki pratik sonucu vardır.

Birincisi, borçlu kendi borçlarını ifa etmedikçe üstlenenden yükümlülüğünü yerine getirmesini isteyemez.

Bu, iç ilişkide karşılıklı davranma dengesini gösterir.

İkincisi, borçlu henüz borcundan kurtarılmamışsa üstlenenden güvence isteyebilir.

Çünkü iç üstlenme yapılmış olsa bile alacaklı karşısında eski borçlu hâlâ sorumlu kalabilir; kanun bu riski güvence isteme imkânıyla dengeler.

Dış üstlenme: öneri ve kabul

Dış üstlenme, borcu üstlenen ile alacaklı arasında yapılan sözleşmeyle olur.

Bu sözleşmenin sonucu, eski borçlunun yerine yeni borçlunun geçmesi ve eski borçlunun borçtan kurtulmasıdır.

İç üstlenme sözleşmesinin alacaklıya bildirilmesi de dış üstlenme sözleşmesi yapılmasına yönelik öneri sayılır.

Bildirim, üstlenen tarafından yapılabileceği gibi, onun izniyle borçlu tarafından da yapılabilir.

Alacaklının kabulü açık olabileceği gibi örtülü de olabilir.

Alacaklı çekince koymadan üstlenenin ifasını kabul ederse veya üstlenenin borçlu sıfatıyla yaptığı başka bir işleme rıza gösterirse kabul gerçekleşmiş sayılır.

Bu hüküm, dış üstlenmede alacaklı iradesinin merkezde olduğunu gösterir.

Borçlu ile üçüncü kişi anlaşmış olabilir; fakat borçlu değişikliği alacaklıyla kurulan sözleşmeye bağlanmıştır.

Önerinin bağlayıcılığı bakımından alacaklı öneriyi her zaman kabul edebilir.

Ancak üstlenen veya önceki borçlu kabul için süre koyabilir.

Alacaklı bu süre sonuna kadar susarsa öneri reddedilmiş sayılır.

Ayrıca ilk öneri kabul edilmeden yeni bir iç üstlenme yapılır ve ikinci üstlenme alacaklıya önerilirse, ilk öneride bulunan artık önerisiyle bağlı kalmaz.

Bu ayrıntı, birden çok üstlenme ihtimalinde hangi önerinin ayakta olduğunu belirlemek için önemlidir.

Borçlunun değişmesinin sonuçları

Borçlu değişse bile alacaklının bağlı hakları kural olarak saklı kalır.

Ancak borçlunun kişiliğine özgü bağlı haklar bu korumanın dışındadır.

Örneğin kaynak, rehin ve kefalet gibi bağlı haklar mantığını gösterir; fakat üçüncü kişinin verdiği rehin ve kefilin sorumluluğu için özel bir şart koyar: bunların devamı, rehin veren üçüncü kişinin ve kefilin borcun üstlenilmesine yazılı rıza göstermesine bağlıdır.

Yazılı rıza yoksa, yeni borçluya geçiş bu kişilerin sorumluluğunu otomatik olarak sürdürmez.

Savunmalar bakımından yeni borçlu, üstlenilen borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir.

Buna karşılık dış üstlenme sözleşmesinden aksi anlaşılmadıkça önceki borçlunun kişisel savunmalarını alacaklıya karşı ileri süremez.

Yeni borçlu ayrıca iç üstlenme sözleşmesinden kaynaklanan savunmaları da alacaklıya karşı kullanamaz.

Böylece kanun, borcun objektif savunmalarıyla kişisel ve iç ilişkiye ait savunmaları birbirinden ayırır.

Hükümsüzlük, borca katılma ve işletme devri

Dış üstlenme sözleşmesi hükümsüz hâle gelirse eski borç, iyiniyetli üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere, bağlı borçlarıyla birlikte varlığını sürdürür.

Üstlenen, hükümsüzlükte ve alacaklının zararında kusuru olmadığını ispat edemezse, alacaklı bazı zararların giderilmesini ondan isteyebilir.

Kaynak özellikle önceden sağlanmış güvencenin yitirilmesini ve başka zarar sebeplerini kapsar.

Borca katılma, borcun üstlenilmesiyle karıştırılmamalıdır.

Burada katılan ile alacaklı arasında sözleşme yapılır; katılan, mevcut borçta borçlunun yanında yer alır ve borçtan sorumlu olur.

Sonuç, borca katılan ile borçlunun alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu olmasıdır.

Eski borçlu borçtan çıkmadığı için dış üstlenmeden ayrılır.

Malvarlığı veya işletmenin aktif ve pasifleriyle devralınmasında devralan, alacaklılara bildirdiği veya kanunda belirtilen ilanla duyurduğu tarihten başlayarak borçlardan sorumlu olur.

Bununla birlikte önceki borçlu da iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil sorumlu kalır.

Muaccel borçlarda süre bildirme veya duyuru tarihinden, sonra muaccel olacak borçlarda muacceliyet tarihinden başlar.

Bildirim veya ilan yükümlülüğü yerine getirilmezse iki yıllık süre işlemeye başlamaz.

Bu yoldan üstlenmenin sonuçları dış üstlenmenin sonuçlarıyla özdeş kabul edilir.

Sınavda sınıflandırma yöntemi

Borcun üstlenilmesi başlığında en güvenli yöntem, önce alacaklının taraf olup olmadığına bakmaktır.

Alacaklı taraf değilse ve sadece borçlu ile üstlenen arasında borçluyu kurtarma yükümlülüğü kurulmuşsa iç üstlenme vardır.

Alacaklı ile üstlenen arasında sözleşme kurulmuşsa ve borçlunun yerine yenisi geçiyorsa dış üstlenme vardır.

Katılan kişi borçlunun yanında sorumlu oluyorsa borca katılma vardır.

Malvarlığı veya işletme devrinde ise sorumluluk, devralanın alacaklılara bildirimde bulunması veya kanundaki ilan yollarıyla duyuru yapması üzerine doğar.

İkinci adım, borçlu değişikliğinin yan sonuçlarını sormaktır.

Bağlı haklar kural olarak korunur; fakat borçlunun kişiliğine özgü olanlar korunmaz.

Kefil ve üçüncü kişinin rehni ise yazılı rıza olmadan devam etmez.

Yeni borçlu üstlenilen borca ilişkin savunmaları kullanabilir; önceki borçlunun kişisel savunmaları ve iç üstlenmeden gelen savunmalar alacaklıya karşı kural olarak ileri sürülemez.

Hükümsüzlükte eski borcun bağlı borçlarıyla birlikte sürmesi de bu sistemin tamamlayıcı sonucudur.

Üçüncü adım, süre ve rıza ayrıntılarını gözden kaçırmamaktır.