Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Sözleşmeden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Sözleşmeden Doğan Borçlar borçlar hukukunda yalnız bir tanım meselesi değil, borç ilişkisinin hangi sebeple doğduğunu, tarafların hangi davranışla bağlı hale geldiğini ve uyuşmazlıkta hangi hukuki sonucun aranacağını belirleyen temel bir kurumdur.

TBK sisteminde bu kurum, genel hükümler içinde diğer kaynak ve sonuç kurallarıyla birlikte okunur.

Sözleşmeden doğan borcun merkezinde karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları bulunur; irade açık olabileceği gibi davranıştan da anlaşılabilir.

Bu nedenle konu çalışılırken önce kurucu şart, sonra hukuki sonuç, daha sonra da karşı kurumlarla sınır çizgisi belirlenmelidir.

Sınav bakımından en sık hata, aynı ekonomik olayın sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, ifa engeli veya özel borç ilişkisi olarak adlandırılabileceğini gözden kaçırmaktır.

Doğru nitelendirme yapıldığında uygulanacak ispat yükü, zamanaşımı, tazminat veya geri verme sonucu da kendiliğinden değişir.

TBK’nin yaklaşımı irade, güven, dürüstlük ve denge ekseninde ilerler.

Tarafların açık beyanları önemlidir; fakat kanun birçok yerde yalnız kelimelere değil, davranışın hukuki anlamına ve diğer taraf bakımından yaratılan güvene de sonuç bağlar.

Sözleşme sorumluluğu, tarafların kurduğu hukuki bağa dayanır; haksız fiil kusurlu ve hukuka aykırı zarar fiiline, sebepsiz zenginleşme ise haklı sebep bulunmayan malvarlığı kaymasına dayanır.

Bu, özellikle idari yargı hakimlik sınavı için önemlidir; çünkü soru kökleri çoğu zaman doğrudan madde numarasını değil, olay örgüsündeki küçük bir ayrımı verir.

Bir beyanın öneri mi davet mi olduğu, bir davranışın temerrüt mü imkansızlık mı doğurduğu, bir ödemenin ifa mı geri verilecek zenginleşme mi sayılacağı veya ortakların dış ilişkide şahsen mi birlikte mi sorumlu olacağı bu ayrımla çözülür.

Kurumun işleyişinde ilk aşama hukuki ilişkinin kurulup kurulmadığını saptamaktır.

Kuruluş gerçekleşmemişse tarafların beklediği edim talep edilemez; geçersizlik varsa hükümsüzlük veya iade sonuçları öne çıkar; borç doğmuş ve muaccel olmuşsa ifa veya temerrüt hükümleri gündeme gelir.

Borç sona ermişse artık asıl edim değil, varsa yan hakların saklı tutulup tutulmadığı, tazminat veya sebepsiz zenginleşme ilişkisi tartışılır.

TBK bu aşamaları birbirinden kopuk düzenlememiştir.

Sözleşmenin kurulması, şekli, irade bozukluğu, temsil, ifa, temerrüt, imkansızlık, teselsül ve ceza koşulu hükümleri aynı genel sistem içinde birbirini tamamlar.

Öğretici açıdan dikkat edilmesi gereken nokta, her yaptırımın aynı sertlikte olmamasıdır.

Bazı hallerde işlem baştan hüküm doğurmaz; bazı hallerde taraf bağlı değildir ama süresinde irade açıklamazsa işlem ayakta kalır; bazı hallerde borç devam eder ve sadece gecikme sonuçları eklenir; bazı hallerde borç sona erer fakat iade veya tazminat doğar.

Bu nedenle sınavda yalnız kavram adını bulmak yetmez, kavrama bağlanan sonucu da seçmek gerekir.

Özellikle esaslı nokta, şekil, kesin hükümsüzlük, genel işlem koşulu ve temsil sorularında önce sözleşmenin kurulup kurulmadığı belirlenmelidir.

Böyle bir okuma, maddelerin ezberlenmesinden çok olayın hukuki rotasının kurulmasını sağlar.

Uygulamada kurumun sınırları, tarafların davranışından ve borcun niteliğinden anlaşılır.

Para borcu, parça borcu, yapma borcu, yapmama borcu, sürekli edimli ilişki, bölünemeyen borç veya ortak amaç etrafında birleşme farklı sonuçlar doğurabilir.

Aynı şekilde alacaklının kabulden kaçınması ile borçlunun geç kalması farklı temerrüt türleridir; kusurlu zarar verme ile haklı sebep olmadan malvarlığı artışı farklı borç kaynaklarıdır; yetkili temsil ile yetkisiz temsilin sonuçları farklıdır.

TBK, bu farklılıkları ayrıntılı hükümlerle kurar ve çoğu yerde dürüstlük, hakkaniyet, kusur, iyiniyet, muacceliyet ve bildirim gibi ortak anahtarları kullanır.

Sonuç olarak Sözleşmeden Doğan Borçlar, genel hükümlerin diğer parçalarıyla bağlantılı okunması gereken bir sınav konusudur.

Olayda önce tarafların iradesi veya kanundan doğan sebep belirlenir, sonra borcun konusu ve zamanı, ardından ihlal veya sona erme sonucu incelenir.

Soru seçenekleri arasında yakın kurumlar bilerek yan yana konur; bu yüzden sözleşmeden doğan sorumluluk ile haksız fiil, temerrüt ile imkansızlık, alacaklının temerrüdü ile borçlunun temerrüdü, ceza koşulu ile tazminat, adi ortaklık ile ticaret şirketi ayrımı açık tutulmalıdır.

Bu çerçeve, TBK metnine sadık kalarak hem kavramı hem de pratik sonucu birlikte öğretir.

Sözleşmeden doğan borçlarda olay çözümü kurulma, geçerlilik ve sonuç sırasıyla yapılmalıdır.

Önce karşılıklı ve uygun irade açıklaması aranır; bu açıklama yoksa beklenen edim talebi sözleşme hükümlerine dayandırılamaz.

Sonra şekil, kesin hükümsüzlük, genel işlem koşulu, irade bozukluğu ve temsil gibi geçerlilik veya bağlanma sorunları incelenir.

Örneğin esaslı noktalarda anlaşılmışsa ikinci derecedeki boşluk hakimin tamamlamasına konu olabilir; buna karşılık kanuni geçerlilik şekline uyulmamışsa sözleşme hüküm doğurmaz.

Genel işlem koşullarında karşı tarafın menfaatine aykırı kayıtlar, gerekli bilgilendirme ve kabul yoksa sözleşmeye girmiş sayılmaz.

Bu nedenle sözleşmeden doğan borç, salt tarafların bir belge imzalaması değil, iradenin hukuk düzeninin tanıdığı sınırlar içinde borç kurmaya elverişli hale gelmesidir.