Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) İbra Konu Anlatımı

İbranın borcu sona erdiren işlevi

İbra, borç ilişkisinde alacaklı ile borçlunun anlaşarak borcu ortadan kaldırmasıdır.

Kaynak hüküm, ibra sözleşmesinin borcu tamamen veya kısmen sona erdirebileceğini açıkça kabul eder.

Bu nedenle ibra, yalnızca alacaklının içinden geçen bir vazgeçme düşüncesi ya da borçluya yöneltilmeyen bir beyan olarak kavranmamalıdır.

Kanun ibra için sözleşme ifadesini kullanır; bu da taraf iradelerinin uyuşmasını gerektirir.

İbranın sınav değeri, kısa düzenlenmiş olmasına rağmen güçlü sonuç doğurmasından gelir.

Borç ödenmeden sona erebilir; alacaklı alacağının tamamından veya bir bölümünden vazgeçmiş olur; borçlu artık ibra edilen kısım bakımından borçlu olarak takip edilemez.

Fakat bu sonuçların kapsamı, ibra edilen borcun hangi borç olduğu, ibra kısmi mi tam mı yapıldığı ve bağlı hakların ayrıca saklı tutulup tutulmadığı sorularına göre belirlenir.

Şekle bağlı olmama kuralı

Kaynak metnin en önemli cümlesi, borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra sözleşmesinin şekle bağlı olmaksızın yapılabileceğidir.

Bu kural, ibra bakımından bağımsız bir şekil serbestisi getirir.

Örneğin borcun doğduğu işlem kanunen özel bir şekle bağlanmış olabilir veya taraflar kendi aralarında belirli bir şekil kararlaştırmış olabilir.

Buna rağmen, borcu sona erdiren ibra sözleşmesi için aynı şeklin tekrarlanması şart değildir.

Bu hüküm sınavda şu yanılgıya karşı çalışır: “Asıl sözleşme şekle bağlıysa onu sona erdiren anlaşma da aynı şekle bağlıdır.” İbra bakımından kaynak bunun tersini söyler.

Elbette burada yalnızca kaynak metnin kapsamıyla konuşulmalıdır: TBK m. 132 ibra sözleşmesinin şekle bağlı olmaksızın kurulabileceğini belirtir.

Bu, ibra iradesinin varlığını ve hangi borcu kapsadığını belirleme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

İbra borcu kısmen de tamamen de kaldırabileceği için, iradenin kapsamı önem taşır.

Tam ibra ve kısmi ibra

İbra borcu tamamen ortadan kaldırabilir.

Bu durumda ibra edilen borç ilişkisi bakımından borçlu artık edimi yerine getirmek zorunda değildir.

İbra borcu kısmen de ortadan kaldırabilir.

Kısmi ibra, borcun yalnızca belirli bir bölümünün sona ermesi demektir; kalan bölüm varlığını sürdürür.

Kaynak, tam ve kısmi ibra ayrımını açıkça kurduğu için, ibra dendiğinde her zaman bütün borcun sona erdiği varsayılmamalıdır.

Kısmi ibra özellikle miktar borçlarında öğretici biçimde düşünülebilir.

Alacaklı, borcun belli kısmından borçluyu kurtarmışsa geri kalan kısım için alacak devam eder.

Ancak örnek kurarken kaynak dışına çıkmamak gerekir: önemli olan ilke, kanunun “tamamen veya kısmen” ibareleriyle ibra kapsamını taraf iradesine bırakmasıdır.

Sınavda ibra metni, hangi borçları ve hangi kısmı kapsadığı yönünden okunmalıdır.

Asıl borca bağlı haklarla ilişki

İbra, borcun sona erme hâllerinden biri olduğu için asıl borca bağlı hak ve borçların sona ermesi kuralıyla birlikte düşünülür.

Kaynak, asıl borç ifa veya başka bir sebeple sona ererse rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı hak ve borçların da sona ereceğini söyler.

İbra da borcu sona erdiren bir sebep olduğundan, asıl borç ibra ile ortadan kalktığında bağlı hakların akıbeti bu genel mantık içinde değerlendirilir.

Ancak kaynak, işlemiş faiz ve ceza koşulu için özel bir saklı tutma imkânı tanır.

Bunların ifasını isteme hakkı sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bildirimle saklı tutulmuşsa ya da durum ve koşullardan saklı tutulduğu anlaşılıyorsa, istenebilir.

Bu hüküm, borcun sona ermesiyle bağlı hakların tümünün her durumda kayıtsız şartsız silineceği gibi kaba bir sonuca varmayı engeller.

Taşınmaz rehni, kıymetli evrak ve konkordatoya ilişkin özel hükümler de saklıdır.

Müteselsil borçlulukta ibra etkisi

Kaynakta ibra konusu, müteselsil borçluluk hükümleriyle de ilişkilidir.

Müteselsil borçlulardan biri ibra edilmişse, diğer borçlular bundan ancak durumun veya borcun niteliğinin elverdiği ölçüde yararlanır.

Bu ifade, bir borçlunun ibra edilmesinin diğerlerinin borcunu her zaman tümüyle sona erdirmeyeceğini gösterir.

İbranın etkisi, somut ilişkinin yapısına göre belirlenir.

Ayrıca kaynak, alacaklı diğerlerinin zararına olarak borçlulardan birinin durumunu iyileştirirse bunun sonuçlarına katlanacağını düzenler.

Bu hüküm, alacaklının müteselsil yapı içinde yaptığı işlemlerin diğer borçluların durumunu ağırlaştırmaması gerektiğini gösterir.

İbra edilen borçlu bakımından iç ilişki de önemlidir: kendisine düşen paydan fazla ifada bulunan borçlu diğerlerine rücu edebilir; fakat ibra edilen borçluya rücu hakkı, durum ve koşullardan aksi anlaşılmadıkça alacaklının ibra edilen borçlunun payını üstlendiği ölçüde ileri sürülemez.

Öğrenme tuzakları

İlk tuzak, ibra ile ifayı karıştırmaktır.

İfada borç edimin yerine getirilmesiyle sona erer; ibrada ise tarafların ibra sözleşmesi borcu kaldırır.

İkinci tuzak, ibra sözleşmesini şekle bağlamaktır.

Kaynak, borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra sözleşmesinin şekilsiz yapılabileceğini düzenler.

Üçüncü tuzak, kısmi ibrayı gözden kaçırmaktır; ibra edilen kapsam neyse sona erme de o kadardır.

Son olarak, bağlı haklar ve müteselsil borçlular konusunda otomatik cevaplardan kaçınmak gerekir.

Asıl borç sona erince bağlı haklar kural olarak sona erer; fakat işlemiş faiz, ceza koşulu ve özel hüküm saklılıkları dikkate alınır.

Müteselsil borçlulukta ise alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra, diğer borçluları ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında kurtarır.

Bu nedenle ibra sorusunda önce sözleşmenin varlığı, sonra kapsamı, ardından bağlı haklar ve birden çok borçlu etkisi sırayla incelenmelidir.

İbra etkisini adım adım kurma

İbra sorusunda ilk adım, ibra sözleşmesinin hangi borcu kapsadığını belirlemektir.

Kaynak borcun tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabileceğini söylediği için, ibra kapsamı belirsizse tüm borç bakımından hızlı sonuca gidilmemelidir.

İkinci adım, şekil meselesidir: borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra sözleşmesi şekle bağlı değildir.

Üçüncü adım, asıl borca bağlı hakların akıbetidir.

Asıl borç sona erdiğinde rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı hak ve borçlar da kural olarak sona erer; ancak işlemiş faiz ve ceza koşulu saklı tutulmuşsa istenebilir.

Müteselsil borçlulukta ibra ayrıca pay etkisiyle öğrenilmelidir.