Hakim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Alacağın Devri Konu Anlatımı

Kavram ve temel işlev

Alacağın devri, borç ilişkilerinde taraf değişiklikleri içinde alacaklı tarafın değişmesini sağlayan kurumdur.

Borçlu aynı kalır; alacak, eski alacaklıdan yeni alacaklıya geçer.

Bu nedenle konu, borcun üstlenilmesinden ayrılır.

Borcun üstlenilmesinde borçlu değişirken, alacağın devrinde borçlunun kimliği değişmez; sadece alacağı talep edecek kişi değişir.

TBK m. 183 genel kuralı koyar: Kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacaklı, borçlunun rızasını aramaksızın alacağını üçüncü kişiye devredebilir.

Bu cümlede üç önemli unsur vardır.

Birincisi, alacağın devri kural olarak mümkündür.

İkincisi, borçlunun rızası aranmaz.

Üçüncüsü, devri engelleyen kaynaklar kanun, sözleşme veya işin niteliği olabilir.

Borçlunun rızasının aranmaması, alacağın malvarlığı değeri olarak dolaşabilmesini sağlar.

Ancak bu serbestlik sınırsız değildir.

Kanun bazı alacakların devrine engel olabilir; taraflar sözleşmede devir yasağı koyabilir; alacağın kişisel niteliği de devre uygun olmayabilir.

Bu yüzden sınavda ilk kontrol, devir engeli bulunup bulunmadığıdır.

Devir yasağı ve borçlunun korunması

TBK m. 183 ikinci fıkra, yazılı borç tanımasına güvenen üçüncü kişiyi korur.

Borçlu, devir yasağı içermeyen yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı devralmış olan üçüncü kişiye karşı, alacağın devredilemeyeceğinin kararlaştırılmış olduğu savunmasını ileri süremez.

Bu hüküm, görünüşe güvenen devralanın korunmasına yöneliktir.

Borçlu yazılı borç tanımasında devir yasağını göstermemişse, buna güvenerek devralan üçüncü kişiye karşı gizli devir yasağını kullanamaz.

Bu düzenleme aynı zamanda alacağın devrinde güven ilkesinin önemini gösterir.

Devir yasağı her durumda devralana karşı ileri sürülebilir değildir.

Devralanın dayandığı yazılı belge devir yasağı içermiyorsa ve üçüncü kişi buna güvenmişse, borçlunun savunma alanı daralır.

Şekil kuralları

İradi alacak devrinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır.

Bu, TBK m. 184'ün açık kuralıdır.

Yazılı şekil geçerlilik şartı olduğundan, iradi devir sözlü olarak yapılırsa geçerli bir alacak devri kurulmuş olmaz.

Buna karşılık alacağın devri sözü verme şekle bağlı değildir.

Yani ileride devretme vaadi, devrin kendisiyle aynı şekil şartına tabi tutulmamıştır.

Burada sınav ayrımı nettir: Devir işlemi yazılı olmalıdır; devretme sözü verme için kanun şekil şartı koymamıştır.

Öğrenci çoğu zaman bu iki işlemi aynı sanır.

Oysa biri alacağı doğrudan geçirir, diğeri ileride devretme taahhüdüdür.

Kanun veya mahkeme kararı gereğince gerçekleşen devirlerde ise farklı kural uygulanır.

TBK m. 185'e göre böyle bir devir özel şekle ve önceki alacaklının rızasını açıklamasına gerek olmaksızın üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir.

Bu durumda alacağın geçişi tarafların iradi yazılı devir sözleşmesinden değil, kanundan veya yargı kararından doğar.

Borçlunun iyi niyetle ifası

Alacağın devri, borçlunun haberi olmadan da yapılabilir; çünkü rızası aranmaz.

Fakat borçlunun korunması gerekir.

TBK m. 186 bu korumayı iyi niyetle ifa üzerinden kurar.

Borçlu, alacağın devredildiği kendisine devreden veya devralan tarafından bildirilmemişse, önceki alacaklıya iyi niyetle ifa ederek borcundan kurtulur.

Alacak birkaç kez devredilmişse, son devralan yerine önceki devralanlardan birine iyi niyetle ifa da borçtan kurtarıcı olabilir.

Bu kuralın mantığı açıktır: Borçlu devri bilmiyorsa ve bilecek durumda değilse, eski alacaklıya yaptığı ödeme nedeniyle ikinci kez ödeme riski altında bırakılmamalıdır.

Ancak iyi niyet önemlidir.

Borçlu alacağın devredildiğini biliyorsa, yanlış kişiye ifa etmenin sonuçlarına katlanabilir.

Çekişmeli alacakta ifadan kaçınma ve tevdi

Alacağın kime ait olduğu çekişmeli olabilir.

TBK m. 187'ye göre böyle bir alacağın borçlusu ifadan kaçınabilir ve alacağın konusunu hakim tarafından belirlenen yere tevdi ederek borçtan kurtulur.

Bu hüküm, borçlunun taraflar arasındaki devralan-devreden çekişmesinin ortasında zarara uğramasını önler.

Borçlu alacağın çekişmeli olduğunu bildiği halde ifada bulunursa, bundan doğacak sonuçlardan sorumlu olur.

Ayrıca dava konusu çekişme mahkemece henüz sonuçlanmamış ve borç muaccel ise taraflardan her biri borçluyu edimi tevdi etmeye zorlayabilir.

Böylece kanun, çekişmeli alacakta güvenli ödeme yolunu tevdi olarak gösterir.

Savunmalar ve takas

Devir borçlunun hukuki durumunu ağırlaştırmamalıdır.

TBK m. 188 bu ilkeyi savunmalar bakımından somutlaştırır.

Borçlu, alacağın el değiştirdiğini öğrendiği anda eski alacaklıya karşı hangi def’i ve itirazlara sahipse, bunları yeni alacaklıya karşı da kullanabilir.

Örneğin alacak henüz muaccel değilse, borç sona ermişse veya devredene karşı ileri sürülebilecek bir def'i varsa, borçlu devri öğrendiği andaki savunma durumunu devralana karşı korur.

Takas bakımından da özel kural vardır.

Borçlunun devri öğrendiği sırada henüz muaccel hale gelmemiş bir karşı alacağı varsa, bu alacak devredilen alacaktan daha önce ya da en geç onunla birlikte muaccel oluyorsa borçlu takas yoluna gidebilir.

Bu hüküm, borçlunun devri öğrenmeden önceki takas beklentisini korur; fakat devredilen alacaktan sonra muaccel olacak alacakla takası sınırsız biçimde kabul etmez.

Bağlı hakların ve belgelerin geçişi

Alacağın devri yalnızca çıplak alacağı geçirmez.

TBK m. 189'a göre devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar da devralana geçer.

Asıl alacakla birlikte işlemiş faizler de devredilmiş sayılır.

Bu sonuç, alacağın ekonomik bütünlüğünün korunmasını sağlar.

Alacak devredilmiş fakat ona bağlı teminat veya öncelik devredilmemiş gibi düşünülmez; kişiye özgü nitelik taşıyanlar dışında bağlı haklar devralana katılır.

TBK m. 190, devredenin belge ve bilgi verme yükümlülüğünü düzenler.

Devreden, devralana alacak senedini ve elindeki ispatla ilgili diğer belgeleri teslim etmek, ayrıca alacağını ileri sürebilmesi için gerekli bilgileri vermek zorundadır.

Bu yükümlülük, devralanın alacağı etkin biçimde talep edebilmesi için gereklidir.

Alacağı devralan kişi, belge ve bilgi olmadan borçluya karşı hakkını kullanmakta zorlanabilir.

Garanti sorumluluğu

Devir bir edim karşılığında yapılmışsa devreden, devir sırasında alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücüne sahip olduğunu garanti etmiş olur.

Buna karşılık alacak bir edim karşılığı olmaksızın devredilmişse veya kanun gereğince başkasına geçmişse devreden ya da önceki alacaklı, alacağın varlığından ve borçlunun ödeme gücünden sorumlu değildir.

Bu ayrım, karşılıklı edimli devir ile karşılıksız veya kanuni geçiş arasındaki risk dağılımını gösterir.

İfaya yönelik devirde, alacaklı alacağını borcu ifaya yönelik olarak devretmiş fakat borca mahsup edilecek miktarı belirlememişse, devralan ancak borçludan aldığı veya gereken özeni gösterseydi alabilecek olduğu miktarı kendi alacağına mahsup etmek zorundadır.

Garanti kapsamında devralan, karşı edimin faiziyle geri verilmesini, devrin sebep olduğu giderleri, borçluya karşı yaptığı sonuçsuz girişimlerin giderlerini ve devreden kusursuzluğunu ispat etmedikçe diğer zararlarını isteyebilir.