Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Takas Konu Anlatımı

Takas, Türk Borçlar Kanunu'nun borcu sona erdiren kuralları içinde yer alan ve karşılıklı borçları fiili ödeme yapılmadan birbirine mahsup ettiren bir kurumdur.

Kaynak hükmün başlangıç noktası şudur: iki kişi karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu olmalıdır.

Bu nedenle takas her alacak ilişkisine uygulanabilen genel bir indirim tekniği değildir.

Aynı iki kişi, birbirine karşı hem alacaklı hem borçlu konumunda bulunmalı; borçların konusu da para ya da özdeş edimler olmalıdır.

Para borcunun para borcuyla karşılaşması en tipik örnektir.

Özdeş edimlerde de edimler aynı türden olduğu için mahsup fikri kurulabilir.

Buna karşılık farklı nitelikte edimler arasında, TBK m. 139'un genel takas şartı doğrudan gerçekleşmiş sayılmaz.

Takasın genel koşullarından biri muacceliyettir.

TBK m. 139, her iki borç muaccel ise taraflardan her birinin alacağını borcuyla takas edebileceğini söyler.

Muacceliyet, borcun istenebilir hâle gelmesini ifade eder.

Bu şart sınav sorularında önemlidir; çünkü takas borcu sona erdiren güçlü bir sonuç doğurur ve genel durumda henüz istenebilir olmayan bir borcun bu sonuçla karşılaşması kabul edilmez.

Bu nedenle olayda önce tarafların karşılıklı borçlu olup olmadığı, sonra edimlerin para veya özdeş edim niteliği, ardından da borçların muaccel olup olmadığı incelenmelidir.

Bu sıra, takas sorularında dağınık bilgiyi düzenleyen pratik bir kontrol listesi verir.

Alacaklardan birinin çekişmeli olması takasın ileri sürülmesine engel değildir.

Kaynak hüküm bunu açıkça düzenler.

Burada çekişmeli alacak ile muaccel olmayan alacak birbirine karıştırılmamalıdır.

Alacak tartışmalı olabilir; borçlu veya alacaklı alacağın varlığı, miktarı ya da kapsamı üzerinde uyuşmazlık çıkarabilir.

Buna rağmen diğer takas şartları varsa takas beyanı ileri sürülebilir.

Bu kural, sınavda sık görülen “çekişmeli alacak takasa konu olamaz” önermesini yanlış hâle getirir.

Doğru yaklaşım, çekişmenin tek başına engel olmadığını; fakat genel koşulların ayrıca aranacağını söylemektir.

Zamanaşımına uğramış alacakta daha özel bir zaman noktası dikkate alınır.

TBK m. 139'a göre zamanaşımına uğramış bir alacağın takası, ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir.

Bu cümlede belirleyici olan an, takas edilebilirlik anıdır.

Alacak o anda zamanaşımına uğramamışsa, sonradan zamanaşımına uğramış olması takas imkânını tamamen ortadan kaldırmaz.

Buna karşılık alacak, takas edilebilir hâle geldiği anda zaten zamanaşımına uğramışsa bu özel kuraldan yararlanılamaz.

Bu ayrım, hem zamanaşımı hem de takas bilgisini birlikte ölçen sorularda ayırıcıdır.

Kefalet hâlinde takas, asıl borçlunun hakkıyla bağlantılı biçimde düzenlenmiştir.

TBK m. 140'a göre asıl borçlunun takası ileri sürme hakkı bulunduğu sürece kefil de alacaklıya ifada bulunmaktan kaçınabilir.

Burada kefilin kendi başına yeni bir takas ilişkisi kurmasından çok, asıl borçluya ait takas imkânının kefilin ödeme baskısını etkilediği görülür.

Asıl borçlu, alacaklıya karşı borcunu takasla ortadan kaldırabilecek durumdaysa, kefilden hemen ödeme istenmesi kanunun kurduğu dengeyle bağdaşmaz.

Bu nedenle kefalet sorusunda asıl borçlunun takas hakkı ayrıca kontrol edilmelidir.

Üçüncü kişi yararına sözleşme bakımından kanun sınırlayıcı bir kural getirir.

TBK m. 141'e göre üçüncü kişi yararına borçlanan kişi, bu borcu ile sözleşmenin diğer tarafından olan alacağını takas edemez.

Bu hüküm, karşılıklılık şartının özel bir görünümünü öğretir.

Borçlanan kişi sözleşmenin diğer tarafından alacaklı olabilir; fakat borç, üçüncü kişi yararına üstlenildiği için basit iki taraflı takas şeması kurulamaz.

Kanun, üçüncü kişi yararına doğan edimin, borçlanan kişinin sözleşmenin diğer tarafıyla olan alacağı üzerinden tek taraflı şekilde azaltılmasını kabul etmemiştir.

Borçlunun iflası hâlinde ise genel muacceliyet kuralından farklı bir kolaylık tanınır.

TBK m. 142, borçlunun iflası hâlinde alacaklıların, alacakları muaccel olmasa bile, bu alacakları müflise olan borçlarıyla takas edebileceğini belirtir.

Bu özel hüküm sınavda özellikle önemlidir; çünkü genel kuralda her iki borcun muaccel olması aranırken, iflas hâlinde alacaklılar yönünden muaccel olmayan alacakların takasına da izin verilir.

Olayda iflas bilgisi verilmişse çözüm yalnızca TBK m. 139'un genel cümlesiyle tamamlanmamalı, TBK m. 142'deki istisna ayrıca uygulanmalıdır.

Takas kendiliğinden gerçekleşmez.

TBK m. 143, takasın ancak borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşeceğini düzenler.

Bu nedenle bütün maddi şartlar gerçekleşmiş olsa bile, takas sonucu için bir takas beyanı gerekir.

Bildirim yapıldığında iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer.

Eğer borçlardan biri diğerinden yüksekse sona erme düşük tutar kadar olur; yüksek borcun kalan kısmı devam eder.

Madde ayrıca cari hesapla ilgili ticari özel teamülleri saklı tutar.

Bu ifade, kaynak kapsamındaki genel kuralın yanında cari hesap alanındaki özel uygulamaların korunabileceğini gösterir.

Bazı alacaklar bakımından takas tek taraflı irade ile değil, alacaklının rızasıyla mümkündür.

TBK m. 144 üç grup sayar.

İlk grup, tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklardır.

İkinci grup, haksız olarak alınmış veya aldatma sonucunda alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklardır.

Üçüncü grup ise nafaka ve işçi ücreti gibi, borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olup özel niteliği gereği doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklardır.

Bu alacaklarda takas mutlak biçimde imkânsız değildir; ancak takas haklarının doğumundan sonra alacaklının rızası aranır.

Alacaklının rızasına bağlı alacakların ortak noktası, alacaklının edimi doğrudan elde etmesinin kanun tarafından korunmasıdır.

Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesi, haksız veya aldatmayla alıkonulmuş eşyanın iadesi, nafaka ve işçi ücreti gibi alacaklar, borçlunun tek taraflı takas beyanıyla kolayca bertaraf edilmemelidir.

Bu nedenle olay sorusunda alacağın türü mutlaka okunmalıdır.