Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) İcap ve Kabul Konu Anlatımı

İcap ve Kabul borçlar hukukunda yalnız bir tanım meselesi değil, borç ilişkisinin hangi sebeple doğduğunu, tarafların hangi davranışla bağlı hale geldiğini ve uyuşmazlıkta hangi hukuki sonucun aranacağını belirleyen temel bir kurumdur.

TBK sisteminde bu kurum, genel hükümler içinde diğer kaynak ve sonuç kurallarıyla birlikte okunur.

İcap, sözleşmenin esaslı unsurlarını içeren ve kabul ile sözleşmeyi kurmaya elverişli irade açıklamasıdır; kabul ise buna uygun karşı iradedir.

Bu nedenle konu çalışılırken önce kurucu şart, sonra hukuki sonuç, daha sonra da karşı kurumlarla sınır çizgisi belirlenmelidir.

Sınav bakımından en sık hata, aynı ekonomik olayın sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, ifa engeli veya özel borç ilişkisi olarak adlandırılabileceğini gözden kaçırmaktır.

Doğru nitelendirme yapıldığında uygulanacak ispat yükü, zamanaşımı, tazminat veya geri verme sonucu da kendiliğinden değişir.

TBK’nin yaklaşımı irade, güven, dürüstlük ve denge ekseninde ilerler.

Tarafların açık beyanları önemlidir; fakat kanun birçok yerde yalnız kelimelere değil, davranışın hukuki anlamına ve diğer taraf bakımından yaratılan güvene de sonuç bağlar.

Herkese açık öneri ile bağlayıcı olmayan davet, süreli öneri ile süresiz öneri, hazır olanlar ile hazır olmayanlar ayrımı farklı bağlılık süreleri doğurur.

Bu, özellikle idari yargı hakimlik sınavı için önemlidir; çünkü soru kökleri çoğu zaman doğrudan madde numarasını değil, olay örgüsündeki küçük bir ayrımı verir.

Bir beyanın öneri mi davet mi olduğu, bir davranışın temerrüt mü imkansızlık mı doğurduğu, bir ödemenin ifa mı geri verilecek zenginleşme mi sayılacağı veya ortakların dış ilişkide şahsen mi birlikte mi sorumlu olacağı bu ayrımla çözülür.

Kurumun işleyişinde ilk aşama hukuki ilişkinin kurulup kurulmadığını saptamaktır.

Kuruluş gerçekleşmemişse tarafların beklediği edim talep edilemez; geçersizlik varsa hükümsüzlük veya iade sonuçları öne çıkar; borç doğmuş ve muaccel olmuşsa ifa veya temerrüt hükümleri gündeme gelir.

Borç sona ermişse artık asıl edim değil, varsa yan hakların saklı tutulup tutulmadığı, tazminat veya sebepsiz zenginleşme ilişkisi tartışılır.

TBK bu aşamaları birbirinden kopuk düzenlememiştir.

Sözleşmenin kurulması, şekli, irade bozukluğu, temsil, ifa, temerrüt, imkansızlık, teselsül ve ceza koşulu hükümleri aynı genel sistem içinde birbirini tamamlar.

Öğretici açıdan dikkat edilmesi gereken nokta, her yaptırımın aynı sertlikte olmamasıdır.

Bazı hallerde işlem baştan hüküm doğurmaz; bazı hallerde taraf bağlı değildir ama süresinde irade açıklamazsa işlem ayakta kalır; bazı hallerde borç devam eder ve sadece gecikme sonuçları eklenir; bazı hallerde borç sona erer fakat iade veya tazminat doğar.

Bu nedenle sınavda yalnız kavram adını bulmak yetmez, kavrama bağlanan sonucu da seçmek gerekir.

Sınavda “hemen kabul”, “uygun süre”, “geç ulaşan kabul”, “fiyat göstererek sergileme” ve “ısmarlanmayan şey” ifadeleri belirleyici ipuçlarıdır.

Böyle bir okuma, maddelerin ezberlenmesinden çok olayın hukuki rotasının kurulmasını sağlar.

Uygulamada kurumun sınırları, tarafların davranışından ve borcun niteliğinden anlaşılır.

Para borcu, parça borcu, yapma borcu, yapmama borcu, sürekli edimli ilişki, bölünemeyen borç veya ortak amaç etrafında birleşme farklı sonuçlar doğurabilir.

Aynı şekilde alacaklının kabulden kaçınması ile borçlunun geç kalması farklı temerrüt türleridir; kusurlu zarar verme ile haklı sebep olmadan malvarlığı artışı farklı borç kaynaklarıdır; yetkili temsil ile yetkisiz temsilin sonuçları farklıdır.

TBK, bu farklılıkları ayrıntılı hükümlerle kurar ve çoğu yerde dürüstlük, hakkaniyet, kusur, iyiniyet, muacceliyet ve bildirim gibi ortak anahtarları kullanır.

Sonuç olarak İcap ve Kabul, genel hükümlerin diğer parçalarıyla bağlantılı okunması gereken bir sınav konusudur.

Olayda önce tarafların iradesi veya kanundan doğan sebep belirlenir, sonra borcun konusu ve zamanı, ardından ihlal veya sona erme sonucu incelenir.

Soru seçenekleri arasında yakın kurumlar bilerek yan yana konur; bu yüzden sözleşmeden doğan sorumluluk ile haksız fiil, temerrüt ile imkansızlık, alacaklının temerrüdü ile borçlunun temerrüdü, ceza koşulu ile tazminat, adi ortaklık ile ticaret şirketi ayrımı açık tutulmalıdır.

Bu çerçeve, TBK metnine sadık kalarak hem kavramı hem de pratik sonucu birlikte öğretir.

Öneri ve kabulde zaman çizgisi olayın sonucunu değiştirir.

Süreli öneride öneren belirlediği sürenin sonuna kadar bağlıdır; kabul bu süre içinde ulaşmazsa bağ çözülür.

Hazır olanlar arasında süre konulmamış öneri hemen kabul edilmelidir; telefon ve doğrudan iletişim araçları bu gruba dahil edilir.

Hazır olmayanlar arasında ise öneren, zamanında ve usulüne uygun gönderilen cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlı kalır.

Zamanında gönderilen kabul geç ulaşırsa ve öneren bağlı kalmak istemezse bunu hemen bildirmek zorundadır.

Açık kabul beklenmeyen hallerde susma tek başına değil, kanun, işin özelliği veya durumun gereğiyle birlikte anlam kazanır.

Önerinin veya kabulün geri alınması da ulaşma ve öğrenme anına bağlıdır.