Hâkim-Savcı Ticari İşletme ve Şirketler Hukuku Cari Hesap Konu Anlatımı

Cari hesap sözleşmesinin mantığı, iki taraf arasındaki karşılıklı alacakların ayrı ayrı takip edilmesini geçici olarak askıya almaktır.

TTK m.89 bu sözleşmeyi, iki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker istemekten karşılıklı olarak vazgeçmesi, bunları kalem kalem borç ve alacak şekline çevirmesi ve hesabın kesilmesinden sonra yalnız artan tutarı isteyebilmesi olarak kurar.

Bu yüzden cari hesap, basit bir defter kaydı veya muhasebe kolaylığı değildir; tarafların talep hakkını hesap sonuna bağlayan özel bir ticari hukuk ilişkisidir.

Kanun yazılı şekli geçerlilik şartı yapar.

Yazılı yapılmayan anlaşma cari hesap sözleşmesi olarak hüküm doğurmaz; çünkü taraflar tek tek alacak isteme imkanından vazgeçtikleri için bu iradenin açık biçimde sabit olması gerekir.

Bu sözleşmede hesaba bir kalemin yazılması, o kalemi doğuran temel ilişkiyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

TTK m.90, aksi kararlaştırılmadıkça alacağın veya borcun hesaba kaydedilmesinin, tarafların o sözleşme veya işleme ilişkin dava ve savunma haklarını düşürmeyeceğini belirtir.

Örneğin hesapta görünen bir kalemin dayandığı işlem iptal edilirse, o işlemden kaynaklanan kayıt hesaptan çıkarılır.

Aynı şekilde cari hesap sözleşmesinden önce doğmuş bir alacak tarafların onayıyla hesaba geçirilirse, aksi kararlaştırılmadıkça bu alacak yenilenmiş olmaz.

Böylece cari hesap, borcu doğuran sebebi tamamen yutan bir yenileme mekanizması gibi çalışmaz; sadece alacağın ileri sürülme zamanını ve hesabın sonunda tasfiye ediliş biçimini değiştirir.

Bu ayrım, hesapta yazılı rakam ile o rakamın hukuki dayanağı arasındaki bağın bütünüyle kopmadığını gösterir.

Ticari senetlerin cari hesaba alınması daha dikkatli okunmalıdır.

Kanun, bir ticari senedin cari hesaba kaydını bedelinin alınmış olması şartına bağlı sayar.

TTK m.91 bu sonucu tamamlar: 90. maddede öngörülen şekilde hesaba yazılan fakat bedeli alınamayan ticari senet sahibine geri verilir ve cari hesaptaki kaydı silinir.

Bunun anlamı, senedin hesaba yazılmasının tek başına kesin tahsil etkisi doğurmamasıdır.

Bedel tahsil edilirse kayıt hesap içinde kalır; tahsil gerçekleşmezse senet geri döner ve hesap bu tahsil edilmemiş kalemden arındırılır.

Bu düzenleme, cari hesabın soyut bir bakiye üretirken bile tahsil gerçekliğinden tamamen kopmadığını gösterir.

Cari hesap taraflar arasında komisyon, ücret veya gider taleplerini de kendiliğinden dışlamaz.

TTK m.92, taraflar arasında cari hesap sözleşmesi bulunmasının, komisyon sözleşmesinden kaynaklanan ücretin ve her türlü giderin istenmesine engel oluşturmayacağını söyler.

Buna karşılık her alacak cari hesaba geçirilemez.

TTK m.93 uyarınca takas edilemeyen alacaklar ile belirli bir amaca harcanmak veya ayrıca emre hazır tutulmak üzere teslim edilen para ve mallardan doğan alacaklar cari hesaba sokulamaz.

Bu ayrım önemlidir: cari hesap karşılıklı mahsup ve bakiye mantığına dayanır; hukuken takasa elverişli olmayan veya özel amaçla ayrılmış değerlerden doğan alacakların bu genel hesap akışı içinde eritilmesine izin verilmez.

Bakiye rejimi cari hesabın merkezidir.

Belirli hesap devreleri sonunda devre hesabı kapatılır, alacak ve borç kalemleri arasındaki fark belirlenir.

TTK m.94’e göre bu fark tanınmış veya hükmen belirlenmişse yeni hesap devresine ait bir kalem olarak hesaba geçirilir.

Sözleşme sona ermişse veya artan tutar haczedilmişse artık bu tutarın ödenmesi gerekir.

Hesap devresinin ne zaman kapanacağı sözleşme veya ticari teamülle belirlenebilir; böyle bir belirleme yoksa her takvim yılının son günü hesabın kapatılması günü sayılır.

Artan tutarı gösteren cetveli alan taraf, aldığı tarihten itibaren bir ay içinde noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imzalı yazıyla itiraz etmezse bakiyeyi kabul etmiş sayılır.

Bu kabul, hesabın önceki kalemlerini tartışmayı tamamen imkansızlaştıran genel bir feragat olarak değil, kanunun bağladığı bakiye sonucunun kesinleşmesi olarak anlaşılmalıdır.

Faiz hükümleri de bakiye ve kayıt zamanına göre işler.

Hesabın alacak tarafına geçirilen tutarlar bakımından faiz başlangıcı, tarafların anlaşması veya ticari teamül izin verdiğinde kayıt anına bağlanabilir.

Bakiye bakımından TTK m.95, 8. maddedeki şartlar varsa alacak ve borç kalemlerinin çıkarılmasıyla bulunan bakiyeye, belirlenip hesaba kaydedildiği tarihten itibaren faiz işleyeceğini belirtir.

Aynı hüküm, bileşik faize yol açabilecek uygulamanın yapılamayacağını ve buna aykırı sözleşme öngörülemeyeceğini söyler.

Bunun yanında TTK m.96, tarafların üç aydan aşağı olmamak şartıyla faizlerin ana paraya eklenmesini, hesap devrelerini, faiz ve komisyon miktarlarını sözleşmeyle belirleyebileceğini kabul eder.

Bu iki madde birlikte okunduğunda, taraf iradesine alan tanındığı fakat kanuni bileşik faiz sınırının aşılamadığı görülür.

Bütünlük ilkesi, cari hesabın neden sıradan bir alacak listesi olmadığını açıklar.

TTK m.97’ye göre cari hesaba geçirilen alacak ve borç kalemleri ayrılmaz bir bütün oluşturur.

Hesap kesilmeden önce taraflardan hiçbiri tek bir kalem nedeniyle alacaklı veya borçlu sayılamaz; tarafların hukuki durumunu ancak sözleşmenin sonundaki hesabın kesilmesi belirler.

Bu ilke, ara dönemde görünen kalemlere dayanarak bağımsız borçlu veya alacaklı sıfatı kurulmasını engeller.

Cari hesap devam ettiği sürece kalemler son bakiyeyi hazırlayan unsurlardır; kesin talep edilebilir sonuç ise hesabın kapatılmasıyla ortaya çıkan artan tutardır.

Sona erme sebepleri TTK m.98’de üç ana halde toplanır.

Kararlaştırılan sürenin sona ermesi, süre kararlaştırılmamışsa taraflardan birinin fesih ihbarında bulunması ve taraflardan birinin iflas etmesi cari hesabı sona erdirir.

TTK m.99, süreli sözleşmede taraflardan birinin ölmesi veya kısıtlanması halinde özel bir imkan tanır: taraflar, kanuni temsilciler ve halefler on gün önceden haber vererek sözleşmeyi feshedebilir.

Ancak artan tutarın ödenmesi, hesabın 94. maddeye göre kapatılması gereken tarihte istenebilir.

Böylece ölüm veya kısıtlılık fesih yolunu açsa da bakiye talebi hesap devresi düzeninden tamamen koparılmaz.

Bakiyenin haczi de cari hesabı doğrudan etkiler.

TTK m.100’e göre taraflardan birinin alacaklısı ona ait artan tutarı haczettirdiği gün hesap kapatılır ve artan tutar saptanır.

Borcundan dolayı haciz tebliğ edilen taraf on beş gün içinde haczi kaldırtmazsa diğer taraf sözleşmeyi feshedebilir.

Fesih yoluna gidilmezse, haciz ettiren alacaklının durumu cari hesaba yeni kalemler geçirilerek ağırlaştırılamaz; ancak haciz tarihinden önce doğmuş hukuki ilişkilerden kaynaklanan kalemler bunun dışındadır.

Haciz alacaklısı da bakiyeden kendi alacağını karşılayan kısmın ödenmesini ancak hesabın normal kapanış anında isteyebilir.