Hâkim-Savcı Ticari İşletme ve Şirketler Hukuku Acente Konu Anlatımı

Acente, tacirin işletmesi içinde çalışan bir kişi değildir; ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konumu bulunmadan faaliyet gösterir.

Kanundaki tanımın ağırlık noktası buradadır.

Bir sözleşmeye dayanır, belirli bir yer veya bölge içinde çalışır, faaliyeti süreklidir ve işi ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmek ya da bu sözleşmeleri tacir adına yapmaktır.

Bu unsurlardan biri eksildiğinde acentelik ilişkisinin sınırı da değişir; örneğin tek seferlik aracılık, işletmeye bağlı çalışma veya yalnızca iç temsil görevi aynı başlık altında değerlendirilmez.

Acentelik hükümlerinin tamamlayıcı sistemi de tanım kadar önemlidir.

Bu kısımda özel hüküm yoksa aracılık eden acenteler için simsarlık sözleşmesi hükümleri, sözleşme yapan acenteler için komisyon hükümleri uygulanır; bu hükümler de yetmezse vekalet hükümlerine gidilir.

Böylece kanun, acentenin yaptığı işin niteliğine göre farklı yedek kurallar kurar.

Ayrıca taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi alanlardaki özel düzenlemeler saklı tutulduğu için acente kavramı her olayda önce özel kanun ihtimaliyle birlikte düşünülmelidir.

Uygulama alanı yalnız klasik acenteyle sınırlı bırakılmamıştır.

Özel kanun hükümleri saklı kalmak üzere, sözleşmeleri yerli veya yabancı bir tacir hesabına ve kendi adına yapmaya sürekli yetkili olanlar da bu kurallara dahil edilir.

Türkiye içinde merkez veya şubesi bulunmayan yabancı tacirler adına ülkede işlem yapanlar bakımından da aynı genişleme vardır.

Bu düzenleme, acenteliğin yalnız temsil adından değil, ticari faaliyetin sürekliliği ve tacir hesabına yürütülmesi gerçeğinden beslendiğini gösterir.

İnhisar kuralı, acenteliğin sınavlarda sık karışan tarafıdır.

Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil, aynı zamanda ve aynı yer veya bölge içinde aynı ticaret dalı için birden fazla acente atayamaz.

Aynı şekilde acente de aynı yer veya bölgede birbirleriyle rekabet eden birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz.

Kural mutlak yasak gibi değil, yazılı anlaşmayla değiştirilebilen bir varsayılan düzen olarak kurulmuştur.

Bu nedenle olayda önce yazılı aksi düzenleme aranır, yoksa bölge, zaman ve ticaret dalı birlikte değerlendirilir.

Acentenin genel yetkileri, hakkı koruyan beyanlarla başlar.

Acente, aracılıkta bulunduğu veya yaptığı sözleşmelerle ilgili ihtar, ihbar ve protesto gibi beyanları müvekkili adına yapabilir ve bunları kabul edebilir.

Bu sözleşmelerden doğacak uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabilir; kendisine karşı da aynı sıfatla dava açılabilir.

Yabancı tacir adına acentelik yapılan sözleşmelerde bu dava kuralına aykırı şartlar geçersizdir.

Buna karşılık Türkiye’de acenteye karşı alınan karar, acentenin ad ve hesabına hareket ettiği kişilere doğrudan uygulanmaz.

Bazı işlemler acentenin olağan yetki alanının dışında bırakılmıştır.

Müvekkilin özel ve yazılı izni veya vekaleti olmadan acente, bizzat teslim etmediği malların bedelini kabul edemez, bedelini bizzat ödemediği malları teslim alamaz, bu işlemlerden doğan alacağı yenileyemez veya miktarını indiremez.

Müvekkil adına sözleşme yapma yetkisi de özel ve yazılı yetkiye bağlıdır.

Bu yetki verilmişse belge acente tarafından tescil ve ilan ettirilmelidir.

Yetkisiz veya sınırı aşan sözleşmede müvekkil haber alır almaz icazet verebilir; vermezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur.

Acentenin borçları, yalnız aracılık yapmaktan ibaret değildir.

Kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalı içinde müvekkilinin işlerini görmek ve menfaatlerini korumakla yükümlüdür.

Müvekkili hesabına sakladığı mal veya eşyanın hasarından, kusursuz olduğunu ispat etmedikçe sorumlu olur.

Üçüncü kişilerin kabule yetkili olduğu beyanlarını, bölgedeki piyasa ve müşterilerin finansal durumunu, şartlarını, değişiklikleri ve yapılan işlemlerle ilgili müvekkili ilgilendiren hususları zamanında bildirmelidir.

Açık talimat yoksa işlemi bekletebilir; iş aceleyse veya en yararlı şartlarla hareket yetkisi varsa basiretli tacir gibi kendi görüşüne göre davranır.

Eşyanın korunması ve para borcu, acenteliğin pratik sonuçlarını gösterir.

Müvekkil hesabına teslim alınan eşya taşınırken hasar belirtisi gösteriyorsa acente hasarı belirletmeli, dava hakkını güvenceye alacak önlemleri almalı, eşyayı korumalı ve gerekiyorsa mahkeme izniyle sattırmalıdır.

Satılmak üzere gönderilen mallar çabuk bozulacaksa veya değer kaybı tehlikesi varsa, müvekkilden zamanında talimat alınamayan hâllerde satış yetkisi hatta menfaat gerektiriyorsa zorunluluğu doğar.

Müvekkile ait parayı göndermeyen veya teslim etmeyen acente, yükümlülüğün doğduğu tarihten itibaren faiz ve gerekirse tazminat öder.

Ücret hakkı, acentenin emeği ile işlem arasındaki bağ üzerinden kurulur.

Acentelik ilişkisi sürerken kendi çabasıyla veya kazandırdığı müşterilerle kurulan işlemler için ücret isteyebilir.

Belirli bir bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, bu alandaki müşterilerle kendi katkısı olmadan kurulan işlemler de ücret doğurabilir.

İlişki bittikten sonra yapılan işlem, acentenin aracılığına ya da hazırlığına bağlanabiliyor ve uygun süre içinde kurulmuşsa yine ücret doğabilir.

İşlem yerine getirildikçe ücret kazanılır; üçüncü kişinin ifa etmeyeceği kesinleşirse ücret düşer.

Müvekkilin yerine getirmeyeceği kesinleştiğinde ise sebebe göre acentenin ücret hakkı korunabilir.

Sona erme hükümleri, acentenin ekonomik beklentisini de korur.

Belirsiz süreli acentelik üç ay önceden ihbarla feshedilebilir; belirli süreli sözleşme de haklı sebeple her zaman sona erdirilebilir.

Haklı sebep olmadan veya ihbar süresine uyulmadan fesih, başlanmış işlerin tamamlanmaması nedeniyle doğan zararın tazminini gerektirir.

Denkleştirme istemi ise yeni müşterilerden müvekkilin ilişki sonrasında önemli menfaat elde etmesi, acentenin bu müşteriler nedeniyle ücret kaybına uğraması ve ödeme yapılmasının hakkaniyete uygun olması şartlarına bağlanmıştır.

Bu istemden önceden vazgeçilemez ve ilişki sona erdikten sonra bir yıl içinde ileri sürülmelidir.

Rekabet yasağı anlaşması ayrı ve şekle bağlı bir kurumdur.

Acentenin sözleşme sonrasındaki faaliyetlerini sınırlayan anlaşma yazılı yapılmalı, hükümleri içeren ve müvekkilce imzalanmış belge acenteye verilmelidir.

Süre en çok iki yıldır; kapsam yalnız acenteye bırakılan bölge veya müşteri çevresi ve aracılık ettiği sözleşmelerin konularıyla sınırlı olabilir.

Müvekkil bu sınırlama nedeniyle uygun tazminat öder.