Hâkim-Savcı Ticari İşletme ve Şirketler Hukuku Ticaret Sicili Konu Anlatımı

Ticaret sicili, ticari işletme hukukunda bilgiyi resmileştiren ve üçüncü kişilere karşı güven düzeni kuran kurumdur.

TTK m.24 sicilin Bakanlığın gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulacağını söyler.

Bu cümle, sicili sıradan bir kayıt defterinden ayırır; çünkü kayıtların tutulması, denetlenmesi, elektronik ortamda saklanması ve ilgililere açık hale getirilmesi ticari hayatın güven ihtiyacına bağlanmıştır.

Bir ticari işletme, unvan, şube, değişiklik veya sona erme gibi hukuki durumlar yalnız taraflar arasında bilinmekle kalmaz; sicil aracılığıyla dış dünyaya açıklanır.

Bu yüzden sınavda ticaret sicili sorusu görüldüğünde ilk adım, tescilin hangi olgu veya işlem için gerekli olduğunu bulmaktır.

Sicilin konusu doğru belirlenmeden süre, ilan veya üçüncü kişiye etki sonucu doğru kurulamaz.

Sicil teşkilatında yönetim ve sorumluluk da sınav değeri taşır.

TTK m.25’e göre ticaret sicili, ticaret sicili müdürü tarafından yönetilir; müdür ve yardımcılarının atanması, görevden alınması ve personel yapısı kanuni çerçeveye bağlıdır.

Aynı maddede ticaret sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devlet ve ilgili odanın müteselsilen sorumlu olduğu belirtilir.

Bu hüküm, sicil işleminin kamusal güven boyutunu gösterir.

Sicil müdürü ve personeli görevleriyle ilgili suçlarda kamu görevlisi gibi değerlendirilir; onlara karşı işlenen suçlar da kamu görevlisine karşı işlenmiş sayılır.

Bu ayrıntı, sicilin yalnız tacirler arasındaki özel hukuk ilişkisine hizmet etmediğini, kayıt düzeninin kamu denetimiyle desteklendiğini gösterir.

Tescilin başlangıç kuralı TTK m.27’dedir: ticaret siciline tescil kural olarak istem üzerine yapılır.

Re’sen veya yetkili kurum ya da kuruluşun bildirmesi üzerine yapılacak tesciller saklıdır.

Bu nedenle olayda “sicil kendiliğinden işlem yapar mı” sorusu, ancak özel hüküm varsa olumlu cevaplanır; genel sistemde ilgilinin başvurusu aranır.

Harca tabi işlerde tescil anının saptanmasında harç makbuzunun tarihi belirleyici olabilir.

Kurumlar vergisi mükellefleri bakımından başvuru evrakının ilgili vergi dairesine gönderilmesi ve işe başlama bildiriminin yerine getirilmiş sayılması da sicil işleminin başka idari yükümlülüklerle temasını gösterir.

Ancak bu temas, ticaret sicilinin konusunu vergi hukuku konusuna dönüştürmez; yalnız tescil başvurusunun yan sonucudur.

Tescil istemini kimlerin yapacağı TTK m.28’de açıkça kurulmuştur: ilgililer, temsilciler veya hukuki halefler yetkili sicil müdürlüğüne başvurur.

Bir hususun tescilini istemeye birden çok kişi zorunlu ve yetkiliyse, kanunda aksi yoksa bunlardan birinin talebi tümü tarafından yapılmış sayılır.

İstem şekli bakımından TTK m.29 dilekçe arar ve dilekçe sahibinin kimliğini ispatlamasını ister; imza noterlikçe onaylanmışsa ayrıca kimlik ispatı aranmaz.

Bu hükümler, tescilin soyut bir bildirim değil, yetkili kişi tarafından yapılan şekle bağlı başvuru olduğunu gösterir.

Sınavda temsilci, mirasçı, ortak veya müdür gibi kişiler verilirse, önce o kişinin tescil istemeye yetkili kişi grubuna girip girmediği denetlenmelidir.

Süre kuralı TTK m.30’da yer alır.

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça tescili isteme süresi on beş gündür.

Süre, tescili gerekli işlemin veya olgunun gerçekleştiği tarihten; tamamlanması senet veya belgenin düzenlenmesine bağlı durumlarda ise belgenin düzenlendiği tarihten başlar.

Yetki çevresi dışında oturanlar için süre bir aydır.

Bu ayrım, olay sorularında kolayca atlanır.

Bir şirket sözleşmesi, işletme devri veya unvan değişikliği gibi işlem belgelendirmeye bağlıysa, süreyi fiili hazırlık anından değil belgenin düzenlenmesinden başlatmak gerekir.

Ayrıca TTK m.31 tescil edilmiş hususlardaki değişikliklerin de tescil edileceğini, dayanak olgu veya işlem sona ererse kaydın silineceğini düzenler.

Sicil, ilk tescille donmuş bir kayıt değildir; hukuki durum değiştikçe güncellenir.

Sicil müdürünün inceleme görevi TTK m.32’nin merkezidir.

Müdür, tescil için aranan kanuni şartların varlığını inceler.

Tüzel kişilerin tescilinde şirket sözleşmesinin emredici hükümlere aykırı olup olmadığı ve kanunun zorunlu gördüğü hükümleri içerip içermediği özellikle kontrol edilir.

Tescil edilecek hususlar gerçeği tam yansıtmalı, üçüncü kişilerde yanlış izlenim yaratmamalı ve kamu düzenine aykırı olmamalıdır.

Çözümü mahkeme kararına bağlı veya sicil müdürünce kesin tescilinde duraksanan hususlar, ilgililerin istemiyle geçici tescil edilebilir; fakat ilgililer üç ay içinde mahkemeye başvurduklarını veya anlaştıklarını ispatlamazsa geçici tescil re’sen silinir.

Bu yapı, sicil müdürünü otomatik kayıt yapan memur değil, kanuni şartları denetleyen görevli olarak konumlandırır.

Tescili zorunlu husus süresinde istenmemişse TTK m.33 devreye girer.

Sicil müdürü ilgilileri uygun bir süre içinde kanuni zorunluluğu yerine getirmeye veya tescili gerektiren sebep bulunmadığını ispatlamaya çağırır.

Verilen sürede istemde bulunmayan ve kaçınma sebebini bildirmeyen kişi idari para cezasıyla karşılaşır.

Kaçınma sebebi bildirilirse, sicilin bulunduğu yerde ticari davalara bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesi dosya üzerinden inceleme yapar; tescil gerekli görülürse sicil müdürüne tescili emreder, aksi halde istemi reddeder.

TTK m.34 ise sicil müdürlüğünün tescil, değişiklik veya silinme kararlarına karşı tebliğden itibaren sekiz gün içinde aynı mahkemeye itiraz yolunu düzenler.

Böylece sicil süreci, başvuru, müdür incelemesi ve mahkeme denetimiyle tamamlanır.

Aleniyet TTK m.35’te somutlaşır.

Tescil işleminin dayanakları olan dilekçe, beyanname, senet, belge ve ilan gazeteleri sicil müdürlüğünce saklanır.

Herkes sicilin içeriğini ve saklanan belgeleri inceleyebilir, giderini ödeyerek onaylı suret alabilir, bir hususun sicilde kayıtlı olup olmadığına dair belge isteyebilir.

Tescil edilen hususlar kanun veya yönetmelikte aksine hüküm yoksa ilan olunur ve ilan Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ile yapılır.

Bu açıklık, ticaret sicilinin üçüncü kişiye karşı etkisini hazırlayan aşamadır.

Üçüncü kişi, kendisine açık tutulan ve ilan edilen kayıtlardan habersiz olduğunu ileri süremez; fakat bu sonuç ancak tescil ve ilan rejimi doğru işletildiğinde doğar.

Üçüncü kişilere etki bakımından TTK m.36 en kritik hükümdür.

Ticaret sicili kayıtları, tescilin Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edildiği günü izleyen iş gününden itibaren üçüncü kişiler hakkında hukuki sonuç doğurur; ilan parçalı yayımlanmışsa son kısmın yayımlandığı günü izleyen iş günü esas alınır.

Tescil ile beraber derhal üçüncü kişiler hakkında sonuç doğuracağına ilişkin özel hükümler saklıdır.

Sonuç doğurmaya başlayan sicil kayıtlarını bilmediklerini söyleyen üçüncü kişilerin bu iddiası dinlenmez.

Buna karşılık tescili zorunlu olduğu halde tescil edilmemiş veya tescil edilip de ilanı zorunlu iken ilan edilmemiş bir husus, üçüncü kişilere ancak bunu bildikleri veya bilmeleri gerektiği ispatlanırsa ileri sürülebilir.