Hukuk Düşünürleri Konu Anlatımı

Hukuk felsefesi ve sosyolojisi ders notlarında adı geçen düşünürler arasında en derinlemesine işlenen isim, 1902-1978 yılları arasında yaşamış Amerikalı hukuk felsefecisi Lon L. Fuller'dır.

Fuller, Herbert Hart'la giriştiği tartışmayla tanınsa da, kendi özgün katkısı hukukun bir "iç ahlaka" sahip olduğu tezidir.

Fuller, kurmaca bir kral olan Rex'in öyküsünü anlatır: Rex, sekiz kere denemesine rağmen gerçek bir hukuk oluşturmayı başaramaz, çünkü ya hiçbir zaman genel bir kural koyamaz, ya kuralları gizli tutar, ya geçmişe yürüyen kurallar çıkarır, ya kuralları belirsiz ve tutarsız bırakır.

Bu başarısızlıklardan hareketle Fuller, bir yasa koyucunun uyması gereken sekiz ilkeden oluşan hukukun iç ahlakını türetir: kurallar genel olmalı, yayımlanmış olmalı, geçmişe yürür olmamalı, açık olmalı, birbiriyle çelişmemeli, yapılması imkânsız olanı gerektirmemeli, zaman içinde tutarlı (istikrarlı) olmalı ve son olarak yetkililerin fiili eylemi ile yayımlanmış kurallar arasında uyum bulunmalıdır.

Fuller'a göre bir yasa koyucu kurallarını yayımlamazsa vatandaşlar bu kurallara göre davranamaz; kurallar tutarsız veya belirsizse vatandaşlar kendilerinden ne beklendiğini bilemez, çünkü hukukun temel işlevi vatandaşların davranışına rehberlik etmektir.

Fuller bu sekiz ilkeyi yalnızca etkili bir yasa koymanın teknik bir kontrol listesi olarak görmez; ona göre bu ilkeler, hukukun yasa koyucu ile vatandaş arasındaki bir karşılıklılık ilişkisine dayanmasının, dolayısıyla belli bir asgari ahlaki niteliğin, keyfi iktidara karşı bir direncin ve hukuka bağlılığın karşılıklı saygıya dayanmasının ifadesidir; bir egemenin hukuk yaratmaya girişmesi, onun genel kurallar aracılığıyla vatandaşları özgür eylem yeteneğine sahip özneler olarak tanıdığını da gösterir.

Herbert Hart, çağdaş hukuki pozitivizmin en etkili temsilcisi sayılır.

Hart'a göre hukuk, vatandaşlara yükümlülük getiren birincil kurallar ile bu kuralların hangilerinin gerçekten hukuk sayılacağını belirleyen tanıma kuralı gibi ikincil kurallardan oluşur; tanıma kuralının varlığı, yetkililerin bu kuralı bir sistem kuralı olarak kabul edip ona göre davranmasından ibaret bir sosyal olgudur.

Hart, hukuk ile ahlak arasında zorunlu bir kavramsal bağlantı bulunmadığını, ancak rastlantısal bağlantılar kurulabileceğini savunarak "ayrılabilirlik tezi"nin öncüsü sayılır; buna karşın tanıma kuralının içeriğinde ahlaki ölçütlere de yer verilebileceğini kabul ettiği için "esnek" bir pozitivist olarak nitelendirilir.

Hart ayrıca hukuk kurallarının dilinin taşıdığı belirsizliğe dikkat çeker ve "standart davalar" ile "gölgeli alandaki problemler" arasında bir ayrım yapar: standart davalarda kural sonucu doğrudan belirlerken, "parka taşıt giremez" örneğindeki gibi kuralın kapsamının şüpheli kaldığı gölgeli alanlarda yargıç bir takdir yetkisi kullanmak zorundadır.

Ronald Dworkin, Hart'a yönelttiği eleştirilerle hukuk felsefesinde ayrı bir konum edinir.

Dworkin'e göre hukuk yalnızca kurallardan değil, ilkelerden ve politikalardan da oluşur; masumluk karinesi gibi ilkeler davadan davaya değişen bir ağırlık taşır ve tanıma kuralının bunları içermesi, onu artık salt sosyal bir kural olmaktan çıkarır, çünkü ahlaki ilkeler tartışmalı standartlardır.

Dworkin, hukuki yorumlamayı, her bölümü farklı bir yazar tarafından yazılan ama bütünlüklü tek bir eser olması gereken "zincirleme roman" yazma etkinliğine benzetir: zor bir davayla karşılaşan yargıç, tıpkı zincirdeki bir romancı gibi, önceki yargısal örnekleri yorumlayarak en iyi olanaklı bütünlüğü sağlayacak kararı vermelidir.

Dworkin ayrıca yargıçların "geniş anlamda" bir takdir yetkisine, yani hiçbir hukuki standarda bağlı olmaksızın karar verme yetkisine sahip olduğu görüşüne karşı çıkar; ona göre yargıçlar, hukuk kurallarına ve ilkelerine bağlı kalarak "doğru sonucu bulma" ödevi altındadır.

Bu tartışmalarda adı sıkça anılan bir diğer isim Joseph Raz'dır; Raz, hukuk devletinin adaletle, demokrasiyle veya insan haklarıyla özdeşleştirilmemesi gerektiğini, adaletsiz kurallara yer veren bir hukuk sisteminin de hukuk devletine uygun sayılabileceğini savunarak hukuk devletini şekli bir kavram olarak ele alır; Jules Coleman ise Hart'ın esnek pozitivizmini "negatif pozitivizm" adıyla sürdürerek tanıma kuralının ahlaki ölçütlere yer vermesinin onu zorunlu olarak tartışmalı kılmayacağını savunur.

Aynı tartışmanın ahlak-hukuk sınırına ilişkin bir başka cephesinde Devlin'in adı da Hart ve Dworkin'in yanında anılır; ders notları bu üç ismi "hukukun işi ahlak mıdır" başlığı altında bir arada zikreder.

Hukuk sosyolojisi tarafında üç klasik düşünür öne çıkar.

Emile Durkheim, hukuku toplumsal dayanışmanın somut göstergesi sayar; mekanik dayanışmaya karşılık gelen baskıcı (cezalandırıcı) hukuk ile organik dayanışmaya karşılık gelen onarıcı hukuk ayrımını geliştirir ve modern toplumların cezalandırıcı kurallardan onarıcı kurallara doğru evrildiğini savunur.

Karl Marx, hukuku üretim ilişkilerinin ve mülkiyet ilişkilerinin üzerinde yükseldiği bir üstyapı unsuru, sınıf mücadelesinin bir görünümü olarak ele alır.

Max Weber ise hukukun tarihsel olarak nasıl "rasyonelleştiğini", yani kehanet veya keyfi kararlar yerine genel ve öngörülebilir kurallara dayanır hale geldiğini inceler; Weber'in "devlet-dışı hukuk" kavramı ile Eugen Ehrlich'in "yaşayan hukuk" kavramı, resmi hukukun ötesinde toplumun fiilen içinde yaşadığı normlara işaret eder.

Son olarak, adalet kuramı bakımından John Rawls'un adı hem hukuk felsefesi hem hukuk sosyolojisi okumalarında sıkça geçer.

Rawls'ın şekli adalet ile maddi adalet ayrımı -kamusal kuralların düzenli ve tarafsız yönetimi ile kuralların içeriğinin insan hakları ve sosyal adalet ilkelerine uygunluğu arasındaki fark- hukuk devletinin hangi adalet anlayışıyla ilişkilendirilebileceğini açıklığa kavuşturmak için kullanılır.