Adalet, Hukuk ve Ahlak İlişkisi Konu Anlatımı

Hukuk felsefesinin en köklü sorularından biri, bir kuralı hukuk kuralı yapan şeyin ne olduğu ve bu belirlemenin ahlaki bir yargıyı içerip içermediğidir.

Sofokles'in Antigone'sinde bu soru dramatik bir sahneye dönüşür.

Kreon, Antigone'nin kardeşini gömmesini yasaklamış, Antigone ise bu yasağı çiğneyerek kardeşini gömmüştür.

Kreon'un buyruğuna neden karşı geldiği sorulduğunda Antigone, Zeus'un böyle bir yasa koymadığını, Adalet tanrıçasının da insanlara böyle bir şey buyurmadığını, ölümlü bir insanın buyruğunun tanrıların hiç yazıya geçirilmemiş, ne zamandan kaldığı bilinmeyen ama yine de yaşayan yasalarına karşı gelme gücü olamayacağını söyler.

Bu karşılaşma, ders notlarının da vurguladığı temel bir ayrıma taşır: hukuku ahlakilikle ilişkilendiren Aristoteles, Platon, Hobbes, Locke, Finnis ve Fuller gibi tabii hukukçular ile hukuku ahlakilikten ayrı ele alan Austin ve Hart gibi hukuki pozitivistler arasındaki ayrım.

Buradaki soru, bir kuralı hukuk kuralı olarak nitelendirirken onun adilliği, makullüğü veya hakkaniyeti hakkında bir yargıda mı bulunulduğu, yoksa yetkili bir organca çıkarılmış ve insanlar tarafından kabul edilmiş olması gibi gözlemlenebilir olgulara mı bakıldığıdır.

Nürnberg yargılamaları, hukukun ahlakilikle ilişkisini tartışmaya açan tarihsel bir dönüm noktası olarak okunur.

Bu yargılamaların gösterdiği, hukuk tarafından yönetilen bir toplumun aynı zamanda adil bir toplum olduğu ve hukukiliğe bağlılığın kendisinin belli bir ahlaki içerik taşıdığıdır.

Hukukiliğin gerekleri olarak sayılan genellik, açıklık ve belirginlik, yayınlanma-alenilik, geçmişe yürümezlik, imkânsızı istememe, çelişmezlik-tutarlılık, süreklilik-istikrar ve yetkililerin kuralları gerçekten uygulaması gibi nitelikler yerine getirilmediğinde, bir düzenin hukuk olma vasfından uzaklaştığı düşünülür; yetkililerin kuralları yanlış uygulaması, keyfi yorumlaması veya rüşvete bulaşması hukuktan uzaklaşmanın işaretidir.

Hakimin ödevi de kurallara değil, hukuk düşüncesinin bütününe bağlılıktır ve bu bağlılık özellikle belirsiz, zor davalarda sınanır.

Hukukun ahlaki alanla nereye kadar örtüşmesi gerektiği sorusu, "hukukun işi ahlak mıdır" başlığı altında Hart, Devlin ve Dworkin arasındaki tartışmayla somutlaşır ve bu tartışma, ders notlarında gerçek bir Anayasa Mahkemesi kararıyla desteklenir.

1975 tarihli bir kararında Anayasa Mahkemesi, kumarın ahlak kurallarına uygun düşmediği kabul edilse bile her ahlak kuralına aykırı davranışın ceza hukuku alanı içine alınamayacağını belirtmiştir; çağdaş ceza yasaları, toplumun düzenini, huzurunu ve güvenliğini bozucu nitelikteki ahlaka aykırı davranışları kendi alanına almakla yetinmiş, kesin bir zorunluluk olmadıkça diğer ahlaka aykırı davranışlara karışmayı kişi özgürlükleri bakımından zararlı ve hatta tehlikeli görmüştür.

Bu tartışmaya eşlik eden ders notları, çağdaş ceza yasalarının hazırlanışında gözetilmesi gereken bazı ilkelere de işaret eder: yalnız hukukun zorunlu kıldığı eylemlerin suç sayılması, cezanın suçun ağırlığına uygun ölçüde belirlenmesi, adalet kavramıyla bağdaşmayanın adil ve doğru kabul edilmesinden kaçınılması ve ahlakın iyi saymadığı her eylemin ceza yasası kapsamına alınmasından sakınılması; aksi halde toplumda ahlak bilincinin değersizleşeceği düşünülür.

Adalet kavramının hukuk devletiyle ilişkisi bakımından Gülriz Uygur'un aktardığı John Rawls'un ayrımı belirleyicidir.

Rawls'a göre maddi adalet, hukuk kurallarının içeriğinin insan hakları ve sosyal adalet gibi temel ilkelere uygun olup olmadığıyla ilgiliyken; şekli adalet, kuralların kendisiyle değil bu kuralların tarafsız ve düzenli biçimde uygulanmasıyla ilgilidir.

David Lyons'un Hart'ın düşüncelerinden hareketle belirttiği gibi, şekli adaletin gerekleri arasında benzer durumlarda benzer, farklı durumlarda farklı davranma, kurala göre işlem yapma ve kuralların davalara tarafsız biçimde uygulanması sayılabilir.

Rawls'a göre şekli adaletin hukuk sistemine uygulanması hukuk devletine dönüşür; buna karşılık Joseph Raz gibi düşünürler, bir hukuk sisteminin adil olup olmamasıyla hukuk devletine uygun olup olmamasının birbirinden farklı sorunlar olduğunu, adaletsiz kurallara yer veren bir sistemin de hukuk devleti sayılabileceğini savunur.

Ronald Dworkin ise hukuk devletine ilişkin iki farklı görüşten söz eder: kuralların içeriğiyle ilgilenmeyen, sadece kurallara uyulmasını arayan "kanun devleti" anlayışı ile vatandaşların ahlaki ve siyasi haklarına dayanan haklar-temelli anlayış.

Hukuk ile ahlakın sınırının ne denli güç çizildiğini gösteren en somut örneklerden biri, İngiltere'de 2000 yılında yaşanan Jodie ve Mary adlı birbirine yapışık doğmuş ikiz kız kardeşlerin davasıdır.

Daha güçlü olan Jodie'nin kalp ve akciğerleri, kendi bedeninin yanı sıra kalp ve akciğerleri işlevsiz olan Mary'nin yaşamını da sürdürüyordu; ayırma ameliyatı yapılmazsa ikisinin de birkaç ay içinde öleceği, ameliyat yapılırsa Jodie'nin yaşayabileceği fakat Mary'nin kesin olarak öleceği öngörülüyordu.

Ana-babası dini gerekçelerle ameliyata karşı çıkınca dava mahkemeye taşındı ve temyiz yargıçlarının üçü de farklı gerekçelerle -biri ameliyatın Mary'nin de menfaatine olduğunu, ikincisi doktorların iki kötüden az kötüyü seçme yükümlülüğünde olduğunu ve Mary'nin Jodie'ye yönelik "masum bir saldırgan" sayılabileceğini, üçüncüsü zorunluluk halinin ameliyatı meşrulaştırdığını ileri sürerek- ameliyata izin verilmesi gerektiği sonucuna vardılar.