Hukuk Sosyolojisi ve Ekolleri Konu Anlatımı

Hukuk sosyolojisi, hukuku soyut bir kurallar bütünü olarak değil, toplumsal yaşamın bir ürünü olarak ele alır ve bu incelemede paradigmalar arasında köklü bir ayrım bulunur.

Bir yaklaşıma göre toplumun olağan hali dayanışma ve uzlaşıdır; çatışma ise geçici ve anomik bir durumdur, tedavi gerektirir; bu, olguların nesnel gözlemiyle ulaşılan bir bilgi olarak sunulur.

Bir başka yaklaşıma göre ise uzlaşı ancak aynı sınıfsal konumda olanlar arasında mümkündür ve farklı sınıflar arasındaki olağan durum çatışmadır; bu da yine olguların nesnel gözlemiyle ulaşılan bir bilgi olarak sunulur.

Üçüncü bir yaklaşımda ise hareket noktası gözlemcinin dışsal konumu olamaz; sosyal gerçekliğin nesnelliğine kuşkuyla yaklaşılmalı ve bireylerin kendi eylemlerine yükledikleri öznel anlamlar anlaşılmaya çalışılmalıdır.

Bu üç paradigma, sırasıyla dayanışma-mübadele-işbölümü, üretim tarzı-meta mübadelesi-sınıf mücadelesi ve rasyonelleşme gibi anahtar kavramlarla, Durkheim, Marx ve Weber'in isimleriyle özdeşleşir.

Emile Durkheim'a göre sosyolojinin bağımsız bir bilim olabilmesi, "sosyal olgular" adı verilen, bireye göre dışsal ve birey üzerinde zorlayıcı olan bir olgular kategorisinin saptanmasına bağlıdır; hukuk da yerleşik bir düzen olarak bireyin dışında işlediği ve yaptırımlarıyla zorlayıcılığını gösterdiği için bir sosyal olgu sayılır.

Durkheim'a göre hukuk, sosyal dayanışmanın göstergesidir ve dayanışmanın "mekanik" ile "organik" türlerine, hukukun da "baskıcı" (cezalandırıcı) ve "onarıcı" türleri karşılık gelir.

Baskıcı hukuk, toplumun ortak değerlerine yönelik bir ihlali cezalandırırken, onarıcı hukuk ihlal edici eylem olmasaydı hangi durum var olacaksa o durumun geri getirilmesini hedefler; ceza hukuku toplumun ortak değerlerini, onarıcı hukuk ise karmaşık mübadele ilişkilerinin gerektirdiği işbölümünü güvence altına almaya çalışır.

Durkheim, tarihsel olarak cezalandırıcı kurallardan onarıcı kurallara doğru bir evrim olduğunu, bunun bir yönüyle din ve gelenek gibi ortak değer kaynaklarının güç yitirmesiyle, diğer yönüyle mübadele ilişkilerinin karmaşıklaşmasıyla bağlantılı olduğunu belirtir.

Durkheim'a göre bir eylem, doğası gereği suç sayıldığı için cezalandırılmaz; tam tersine, cezalandırıldığı için suç sayılır.

Durkheim ayrıca modern toplumun temel sorununun ahlaki olduğu kanısındadır ve bireyciliğin egoizmden uzaklaştırılıp ahlaki bir öze kavuşturulmasını, yani "ahlaki bireycilik"i savunur; bunu sağlamak için de meslek örgütlerine (korporasyonlara) dayanan bir sosyal organizasyon önerir.

Karl Marx'ın tarih analizinin merkezinde "üretim tarzı" kavramı yer alır.

Marx'a göre insanlar üretim sürecinde birbirleriyle belirli toplumsal ilişkiler kurar; üretim fazlasının bir grup tarafından sahiplenilmesiyle sınıflar ortaya çıkar ve tarihin yönlendiricisi, üretim araçlarının sahipliğine dayalı mülkiyet ilişkilerinden doğan sınıflar arasındaki mücadeledir.

Marx'a göre üretim ilişkilerinin bütünü toplumun iktisadi yapısını, bu yapının üzerinde de hukuki ve siyasi üstyapının yükseldiği temeli oluşturur; hukuk, mülkiyet ilişkilerinin bir ifadesidir.

Böylece köleci üretim tarzına köleci hukuk düzeni, feodal üretim tarzına feodal hukuk düzeni, kapitalist üretim tarzına da kapitalist hukuk düzeni karşılık gelir; kapitalist hukuk düzeninin iki temel dayanağı, üretim araçlarının özel mülkiyeti ve sözleşme özgürlüğüdür.

Max Weber ise hukuku, toplumsal eylemin anlaşılması üzerinden inceler.

Weber'e göre sosyal eylem, başka insanların varlıklarının anlamlı biçimde gözetilerek yapılan eylemdir ve bu eylemi anlamak, failin zihin dünyasında taşıdığı anlamı ve motivasyonu kavramayı gerektirir; "ideal tip" ise gerçekliği anlamak için başvurulan bir soyutlamadır, örneğin rasyonel hukuk bir ideal tiptir.

Weber, takipçileri tarafından meşru sayıldığı için itaat edilen iktidara otorite adını verir ve otoriteyi karizmatik, geleneksel ve rasyonel-hukuksal olmak üzere üç ideal tipe ayırır; bürokratik örgütlenme ise görevlerin uzmanlarca, kişi ötesi bir hiyerarşi içinde, standart ve rutin kurallara göre yürütülmesine dayanır.

Weber'in en özgün katkılarından biri, hukukun tarihsel olarak "rasyonelleşmesi" tezidir: şekli rasyonellik, bir kararın kehanet gibi araçlara değil genel ve ortak bir kurala dayanmasıyla; maddi rasyonellik ise kararın ahlaki, duygusal veya siyasi nedenlere değil önceden içerikleri bilinen hukuk kurallarına dayanmasıyla ilgilidir.

Rasyonel hukukun sağladığı hesaplanabilirlik ve öngörülebilirlik, Batı hukukunda piyasada öngörülebilirlik ihtiyacı, devletin siyasi nedenleri ve Roma hukuku eğitimi gibi itici güçlerle gelişmiştir.

Weber ayrıca devletin resmi hukukunun yanında bir "devlet-dışı hukuk" kategorisinden söz eder; Eugen Ehrlich ise buna benzer biçimde, resmi normlardan bağımsız olarak toplumun fiilen içinde yaşadığı kuralları ifade etmek üzere "yaşayan hukuk" kavramını geliştirmiştir; bu kavramlar, aynı toplum içinde birden fazla hukuk düzeninin bir arada var olabileceği hukuki çoğulluk fikrine kapı aralar.

Hukuk sosyolojisinin kültürle kesiştiği alanlardan biri de "kültürel savunma" tartışmasıdır.

Saim Üye'nin aktardığı bu tartışmada, bir azınlık kültürünün üyesi tarafından gerçekleştirilen ve o kültür tarafından olağan veya gerekli sayılan, fakat egemen kültürün hukuk sistemince suç sayılan eylemlere "kültürel suç" adı verilir; failin bu eylemi kültürel aidiyetiyle gerekçelendirmesi ise "kültürel savunma" olarak adlandırılır.

Tartışmanın karşıtları, bunun kamu düzenini, hukukun üstünlüğünü ve kanun önünde eşitliği zedeleyeceğini, özellikle kadın ve çocukların mağduriyetini meşrulaştırabileceğini ileri sürerken; taraftarları, adaletin bireyselleştirilmesi ve kültürel çoğulculuk ilkelerinden hareketle failin içinde yetiştiği kültürel koşullanmanın hesaba katılması gerektiğini savunur.

Bu tartışmanın en çok anılan örneklerinden biri, Japon kökenli Fumiko Kimura'nın, aile içi bir kriz sonrasında iki küçük çocuğuyla birlikte Pasifik Okyanusu'na girerek intihar etmeye kalkışması, çocuklarının boğularak ölmesine karşın kendisinin kurtarılmasıyla sonuçlanan olaydır.

Japon kültüründe anne-çocuk birlikte intiharının (oya-ko shinju), kendinden vazgeçiş ve anne-çocuk özdeşleşmesi değerleriyle bağlantılı olarak bir tür kabul görebildiği aktarılır; ABD'deki yargılamada savunma doğrudan kültürel gerekçeye dayanmak yerine sanığın eylem sırasında makul davranabilme yetisini geçici olarak yitirdiğini öne sürmüş, taraflar arasındaki uzlaşma sonucunda Kimura cinayetten değil, kasıt olmaksızın ölüme neden olmaktan suçlu bulunarak bir yıl hapis ve beş yıllık gözetim cezası almıştır.