Hukukun Kaynakları ve Yorum Konu Anlatımı

Bir toplumda hangi normların hukuk kuralı sayılacağı ve bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı, hukukun kaynakları ve yorumu başlığı altında ele alınan iç içe geçmiş iki sorundur.

Hukuk normları, taşıdıkları işleve göre çeşitli türlere ayrılır.

Emredici kurallar, kendilerine mutlaka uyulması gereken, kişilerin aksine anlaşma yaparak veya kendi iradeleriyle bertaraf edemeyeceği kurallardır; hırsızlık suçunu düzenleyen Ceza Kanunu hükmü veya evlenme yaşını on yedi olarak belirleyen Medeni Kanun hükmü bu türe örnektir ve genellikle kamu düzeni, kamu yararı veya zayıfların korunması gerekçesiyle konulur.

Yetki verici kurallar, muhatabını belirli bir davranışı seçmekte serbest bırakır; mirasçıların mirası reddedebileceğini düzenleyen hüküm veya nişanlılığın evlenme dışında bir sebeple sona ermesi halinde hediyelerin geri istenebileceğini düzenleyen hüküm bu türdendir.

Tanımlayıcı kurallar, bir hukuki kavram veya kurumun ne anlama geldiğini belirtir; yerleşim yerinin veya kira sözleşmesinin tanımı buna örnektir.

Tamamlayıcı kurallar, tarafların serbest iradeleriyle bir hususu düzenlememeleri halinde devreye girer ve doğacak boşluğu doldurur; eşler arasında bir mal rejimi sözleşmesi yapılmamışsa kanunen edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması buna örnektir.

Yorumlayıcı kurallar ise, tarafların bir hususu kararlaştırmış ama anlamını açık bırakmış olduğu durumlarda o anlamı saptar; borcun ifası için "ayın başı" belirlenmişse bundan ayın birinci gününün anlaşılacağını söyleyen hüküm buna örnektir.

İlga edici kurallar da, yürürlükteki bir kuralın kaldırıldığını gösteren, kendisi de emredici nitelikte kurallardır.

Hukuk kurallarının hangi organ tarafından ve hangi hiyerarşi içinde konulduğu, Hans Kelsen'in geliştirdiği normlar hiyerarşisi kavramıyla açıklanır: bu anlayışa göre alttaki kural üstteki kurala aykırı olamaz ve Türk hukuk sisteminde en üstte anayasa, onun altında kanunlar, kanun hükmünde kararnameler ve uluslararası antlaşmalar, ardından tüzükler ve yönetmelikler yer alır.

Anayasa, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarından oluşur ve kanunlar anayasaya aykırı olamaz.

Normlar arasında çatışma çıktığında başvurulan ilkeler de bu hiyerarşik düzenle bağlantılıdır: hiyerarşik olarak üstte bulunan norm alttakine tercih edilir (üst kanun ilkesi); aynı düzeydeki iki norm çatışıyorsa sonraki tarihli olan uygulanır (sonraki kanun ilkesi); aynı düzeyde ve aynı tarihli iki hüküm arasında çelişki varsa özel nitelikteki hüküm esas alınır (özel kanun ilkesi).

Örf ve adet kuralları da belirli şartlar altında hukukun kaynağı sayılabilir; bunun için kuralın süreklilik taşıması, ona ilişkin genel bir inancın bulunması ve devletin bu kurala destek vermesi gerekir, devlet desteği unsurunun yokluğu -örneğin kan davası geleneğinde olduğu gibi- bir örf ve adet kuralını hukukun kaynağı olmaktan çıkarır.

Kuralların varlığı kadar, bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı da tartışmalıdır ve bu tartışma, Gülriz Özkök'ün aktardığı hukuki belirsizlik problemine bağlanır.

Lawrence Solum'un ortaya koyduğu üç olası cevaptan hareketle, hukuk kurallarının yargı kararlarını tümüyle belirlediğini savunan klasik formalizm bir uçta, hukuk kurallarının hiçbir etkiye sahip olmadığını ve yargıçların istedikleri kararı haklı gösterebileceğini savunan radikal belirsizlik tezi öteki uçta yer alır; bu iki uç arasında, hukuk kurallarının önemli bir rol oynadığını ama başka etkenlerin de -tercihler, politika gibi- devreye girebileceğini kabul eden orta bir konum bulunur.

Herbert Hart, bu tartışmada standart (kolay) davalar ile gölgeli alandaki (zor) davalar arasında bir ayrım yapar: standart davalarda hukuk kuralları sonucu doğrudan belirlerken, kuralların kullandığı dilin belirsizliğinden veya hakkaniyet gibi genel standartlardan kaynaklanan gölgeli alanlarda yargıç bir takdir yetkisi kullanmak zorundadır.

Hart'ın verdiği ünlü örnekte, "parka taşıt giremez" kuralındaki "taşıt" sözcüğünün otomobil ve otobüsleri kapsadığı açık olsa da, bisikletlerin bu kapsama girip girmediği şüphelidir; aynı ders notları içinde Hart'ın bu tür kuralları nitelendirmek için kullandığı "açık metin" kavramına da yer verilir.

Ronald Dworkin ise, yargıçların hiçbir hukuki standarda bağlı olmaksızın karar verdiği fikrine karşı çıkar ve hukuki yorumlamayı, her bölümü farklı bir yazar tarafından yazılan fakat sanki tek bir yazarın elinden çıkmış gibi bütünlük taşıması gereken "zincirleme roman" yazma etkinliğine benzetir; tıpkı zincirdeki bir romancının önceki bölümleri yorumlayarak yeni bölümü yazması gibi, zor bir davayla karşılaşan yargıç da geçmişteki yargısal örnekleri göz önünde tutarak en iyi olanaklı yorumlama temelinde karar vermelidir.