Hukuk kurallarının kaynağı ve bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı, hukuk başlangıcı ve hukuk felsefesi ders notlarının ortak ilgi alanıdır. Hukuk normları, işlevlerine göre çeşitli türlere ayrılır: kendilerine mutlaka uyulması gereken emredici kurallar, muhatabını belirli bir davranışı seçmekte serbest bırakan yetki verici kurallar, bir hukuki kavramın anlamını belirten tanımlayıcı kurallar, taraflarca düzenlenmemiş bir boşluğu dolduran tamamlayıcı kurallar, taraflarca kararlaştırılmış ama anlamı belirsiz bir hususu açıklığa kavuşturan yorumlayıcı kurallar ve yürürlükteki bir kuralı kaldıran ilga edici kurallar. Normlar hiyerarşisinde Anayasa bağlayıcı üst normdur; kanun, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşma, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliklerin konumu Anayasa'daki özel çatışma kurallarıyla birlikte okunur. Tüzük güncel norm koyma araçları arasında değildir. Çatışmada üst norm önceliği; aynı düzey ve kapsam içindeki normlarda ise sonraki ve özel norm ilkeleri değerlendirilir. Gülriz Özkök'ün aktardığı hukuki belirsizlik tartışması ise, hukuk kurallarının yargı kararlarını ne ölçüde belirlediği sorusuna eğilir; Hart'ın standart davalar ile gölgeli alandaki problemler ayrımı ve Ronald Dworkin'in hukuki yorumlamayı zincirleme bir romana benzeten görüşü, bu tartışmanın iki temel ekseni olarak öne çıkar.
Hukukun Kaynakları ve Yorum Konu Anlatımı
Hukukun Kaynakları ve Yorum konusunun özeti ve anlatımı — HMGS Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi dersi. Özet her zaman ücretsiz.
Kısaca
Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.
Özet: Sesli anlatım yakında
Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış
HMGS konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.
HMGS ders notları PDF’ini indirKonu Anlatımı
Tam anlatım: Sesli anlatım yakında
Bir toplumda hangi normların hukuk kuralı sayılacağı ve bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı, hukukun kaynakları ve yorumu başlığı altında ele alınan iç içe geçmiş iki sorundur.
Hukuk normları, taşıdıkları işleve göre çeşitli türlere ayrılır.
Emredici kurallar, kendilerine mutlaka uyulması gereken, kişilerin aksine anlaşma yaparak veya kendi iradeleriyle bertaraf edemeyeceği kurallardır; hırsızlık suçunu düzenleyen Ceza Kanunu hükmü veya evlenme yaşını on yedi olarak belirleyen Medeni Kanun hükmü bu türe örnektir ve genellikle kamu düzeni, kamu yararı veya zayıfların korunması gerekçesiyle konulur.
Yetki verici kurallar, muhatabını belirli bir davranışı seçmekte serbest bırakır; mirasçıların mirası reddedebileceğini düzenleyen hüküm veya nişanlılığın evlenme dışında bir sebeple sona ermesi halinde hediyelerin geri istenebileceğini düzenleyen hüküm bu türdendir.
Tanımlayıcı kurallar, bir hukuki kavram veya kurumun ne anlama geldiğini belirtir; yerleşim yerinin veya kira sözleşmesinin tanımı buna örnektir.
Tamamlayıcı kurallar, tarafların serbest iradeleriyle bir hususu düzenlememeleri halinde devreye girer ve doğacak boşluğu doldurur; eşler arasında bir mal rejimi sözleşmesi yapılmamışsa kanunen edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması buna örnektir.
Yorumlayıcı kurallar ise, tarafların bir hususu kararlaştırmış ama anlamını açık bırakmış olduğu durumlarda o anlamı saptar; borcun ifası için "ayın başı" belirlenmişse bundan ayın birinci gününün anlaşılacağını söyleyen hüküm buna örnektir.
İlga edici kurallar da, yürürlükteki bir kuralın kaldırıldığını gösteren, kendisi de emredici nitelikte kurallardır.
Hukuk kurallarının hangi organ tarafından ve hangi yetkiyle konulduğu normlar hiyerarşisiyle açıklanır.
Anayasa m. 11 uyarınca Anayasa yasama, yürütme ve yargı organlarını, idareyi ve diğer kişi ve kuruluşları bağlayan temel hukuk kurallarıdır; kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma ile kanun aynı konuda farklı hükümler içerirse Anayasa m. 90 gereği andlaşma hükmü esas alınır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Anayasa m. 104'te sınırları çizilmiş yürütme alanında çıkarılabilir; temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler, yalnız kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça düzenlenen konular kararnameyle düzenlenemez.
Kanunla kararname çatışırsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hâle gelir.
Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri kendi görev alanlarında kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere, bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir.
2017 anayasa değişiklikleri sonrasında tüzük yeni bir düzenleyici işlem türü değildir; eski kanun hükmünde kararnameler ise tarihsel ve geçiş hükümleri dikkate alınarak okunur.
Çatışma çözümünde önce yetki ve üst norm ilişkisi incelenir.
Aynı düzeyde ve aynı konuya uygulanabilen normlarda sonraki norm ve özel norm ilkeleri yardımcı olur; özel normun uygulanması iki hükmün aynı tarihte olmasına bağlı değildir.
Örf ve adet hukukunda süreklilik, genel inanış ve hukuki yaptırımla desteklenme aranır; salt toplumsal alışkanlık hukuk kaynağı değildir.
Kuralların varlığı kadar, bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı da tartışmalıdır ve bu tartışma, Gülriz Özkök'ün aktardığı hukuki belirsizlik problemine bağlanır.
Lawrence Solum'un ortaya koyduğu üç olası cevaptan hareketle, hukuk kurallarının yargı kararlarını tümüyle belirlediğini savunan klasik formalizm bir uçta, hukuk kurallarının hiçbir etkiye sahip olmadığını ve yargıçların istedikleri kararı haklı gösterebileceğini savunan radikal belirsizlik tezi öteki uçta yer alır; bu iki uç arasında, hukuk kurallarının önemli bir rol oynadığını ama başka etkenlerin de -tercihler, politika gibi- devreye girebileceğini kabul eden orta bir konum bulunur.
Herbert Hart, bu tartışmada standart (kolay) davalar ile gölgeli alandaki (zor) davalar arasında bir ayrım yapar: standart davalarda hukuk kuralları sonucu doğrudan belirlerken, kuralların kullandığı dilin belirsizliğinden veya hakkaniyet gibi genel standartlardan kaynaklanan gölgeli alanlarda yargıç bir takdir yetkisi kullanmak zorundadır.
Hart'ın verdiği ünlü örnekte, "parka taşıt giremez" kuralındaki "taşıt" sözcüğünün otomobil ve otobüsleri kapsadığı açık olsa da, bisikletlerin bu kapsama girip girmediği şüphelidir; aynı ders notları içinde Hart'ın bu tür kuralları nitelendirmek için kullandığı "açık metin" kavramına da yer verilir.
Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.
Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada
Hukukun Kaynakları ve Yorum anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.
Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi dersindeki diğer konularBu Konunun Sınavdaki Ağırlığı
Hukukun Kaynakları ve Yorum konusu HMGS Tüm Konular düzeyindeki Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi dersine bağlıdır. Bu dersin müfredat ağırlığı %2. Ağırlıklar benzersor müfredat analizidir, resmî soru dağılımı değildir. Sınavda kaç soru çıkacağını göstermez.
Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.
İlgili Kavramlar
Bu anlatımda geçen ve sözlükte ayrı bir tanımı bulunan kavramlar.
- KabulDavalının, davacının talep sonucunu kısmen veya tamamen kabul etmesidir. Kabul edilen kısım bakımından yargılama sona erer.
- GörevBir davaya hangi tür ve derecedeki mahkemenin bakacağını belirleyen, kural olarak kamu düzenine ilişkin ve resen dikkate alınan bir dava şartıdır.
- YetkiBir davaya yer (coğrafi) bakımından hangi mahkemenin bakacağını belirleyen kuraldır. Kesin yetki hâlleri dışında taraf iradesiyle değişebilir.
- Takdir Yetkisiİdarenin, hukuk kurallarının kendisine bıraktığı serbesti alanında birden çok hukuka uygun çözümden birini seçebilme yetkisidir. Keyfîlik değildir; kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır.
Kaynaklar
Anlatımdaki bilgiler aşağıdaki resmî kurum yayınlarından doğrulanır ve kendi cümlelerimizle yeniden yazılır.
- ÖSYM (Adalet Bakanlığı ile)HMGS (Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı) sınavını düzenleyen kurumun resmî sitesi.
- ÖSYM Sınav Takvimi2026 HMGS başvuru, sınav ve sonuç tarihleri (resmî ÖSYM takvimi).
- HMGS Başvuru — Aday İşlemleri Sistemi (AİS)e-Devlet ile başvuru, sınav yeri ve sınava giriş belgesi işlemleri.
- Adalet BakanlığıHMGS yeterlilik ve hukuk meslekleri (avukatlık, noterlik, hâkimlik-savcılık) kapısına ilişkin resmî mevzuat.
- ÖSYM Sonuç Açıklama SistemiHMGS sonuç sorgulama ve sonuç belgesi doğrulama.
- ÖSYM Ana Sayfa ve DuyurularÖSYM güncel duyuruları ve HMGS kılavuzu erişimi.
Sık Sorulan Sorular
Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi dersindeki diğer konular
Bu ders toplam 4 konu içerir.
benzersor mobilde yayında
Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.
HMGS soru çözme rehberi