Doğal Hukuk ve Hukuki Pozitivizm Konu Anlatımı

Hukuk felsefesi geleneğinde, bir kuralı hukuk kuralı yapan şeyin ne olduğu sorusuna verilen cevaplar iki büyük akımda toplanır.

Tabii (doğal) hukukçular olarak anılan Aristoteles, Platon, Hobbes, Locke, Finnis ve Fuller, hukuku ahlakilikle ilişkilendirirken; hukuki pozitivistler olarak anılan Austin ve Hart, hukuku ahlakilikten ayrı bir olgu olarak ele alır.

Gülriz Uygur'un aktardığı üzere, günümüzdeki hukuki pozitivizm tartışmaları iki tez etrafında yoğunlaşır: sosyal kaynaklar tezi ve ayrılabilirlik tezi.

Bu tezlerin kökeni Jeremy Bentham ve John Austin'e dayandırılır.

Sosyal kaynaklar tezi, bir toplumda hukuk sayılan şeyin sosyal bir olgu veya konvansiyon konusu olduğunu, yani hukukun ahlaki değerinden bağımsız olarak sosyal olgulara dayandığını ifade eder.

Austin'in klasik pozitivizminde bu tez, hukukun emredici teorisiyle birleşir: Austin'e göre hukuk, uyulmaması durumunda yaptırım tehdidiyle desteklenen egemenin emridir ve hukukun sosyal olgu boyutunu, halkın çoğunluğunun egemene itaat etme alışkanlığı oluşturur.

Herbert Hart, Austin'in bu egemen-emir anlayışına ve hukukun otoritesini yalnızca yaptırıma dayandırmasına karşı çıkar.

Hart'a göre hukuk, vatandaşlara ödev ve yükümlülük getiren birincil kurallar ile vatandaşlara ve yetkililere kamusal veya özel yetkiler veren ikincil kurallardan oluşur; yalnızca birincil kurallardan oluşan bir toplumda hangi kuralların hukuk kuralı sayılacağı belirsiz kalacağı için, Hart bir de tanıma kuralının varlığını zorunlu görür.

Tanıma kuralı, bir normun toplumun hukukunun parçası sayılabilmesi için karşılaması gereken kriterleri belirleyen, hukuk sistemindeki en üst düzey kuraldır; varlığı bizzat yetkililerin bu kuralı kabul edip ona göre davranmasından, yani bir sosyal olgudan ibarettir.

Ayrılabilirlik tezi ise hukuk ile ahlak arasında zorunlu bir kavramsal bağ bulunmadığını, aralarında ancak rastlantısal bağlantılar kurulabileceğini savunur; bu adlandırmayı yapan ve tezi pozitivizmle ilişkilendiren düşünür Jules Coleman'dır.

Coleman'a göre pozitivizmin bu tezi iki farklı biçimde yorumlanabilir: pozitivizmin ilk (katı) formu, hukukun hiçbir ahlaki teste dayanmayı gerektirmediğini savunur; Joseph Raz gibi düşünürlerin de aralarında bulunduğu bu görüşe göre, kaynağa dayanan tanıma kuralı, normları ahlaki içeriklerine bakmaksızın hukuk normu olarak geçerli kılar.

Pozitivizmin ikinci (esnek) formu ise, hukuki geçerliliğe ilişkin ahlaki kriterlerin de bulunabileceğini, yeter ki bu kritere ilişkin konvansiyon hukuki topluluk tarafından kabul edilmiş olsun, savunur; Hart'ın kendisi bu esnek pozitivizmin temsilcisi sayılır, çünkü tanıma kuralında yer verilecek kritere ilişkin bir sınırlama getirmez ve bu kriterin ahlaki ilkeler de içerebileceğini kabul eder.

Ronald Dworkin, esnek pozitivizme yönelttiği eleştirilerle bu tartışmanın merkezine yerleşir.

Dworkin'e göre hukuk yalnızca kurallardan değil, ilkelerden ve politikalardan da oluşur; masumluk karinesi veya kimsenin kendi haksızlığından kazanç sağlayamayacağı ilkesi gibi ilkeler, davadan davaya değişen bir ağırlığa sahiptir ve önceden hangi ilkenin sonucu belirleyeceği söylenemez.

Dworkin'e göre ahlaki ilkelerin hukuki bakımdan bağlayıcı olması, onların hakkaniyet ve adalet gereklerine uygun olmasına bağlıdır; bu ise tanıma kuralının sosyal bir kural, yani toplum üyelerinin benzeşen davranışlarına dayanan bir konvansiyon olması gerekliliğiyle bağdaşmaz, çünkü ahlaki ilkeler tartışmalı standartlardır ve tartışma benzeşen davranıştan çok farklılığı yansıtır.

Dworkin ayrıca, tanıma kuralının asıl işlevinin hukuki kesinlik sağlamak olduğunu, ahlakiliğe yer verilmesinin ise bu kesinliği zedeleyeceğini ileri sürer.

Hart ve onun izinden giden Coleman, bu eleştirilere karşı, tanıma kuralında ahlaki ilkelere yer verilmesinin zorunlu olarak onu tartışmalı bir kurala dönüştürmeyeceğini savunur.

Coleman'a göre yetkililer, tanıma kuralının kendisinde -örneğin "adaletin gereklerine uygun normlar geçerlidir" biçimindeki bir kriterde- anlaşabilirler; asıl anlaşmazlık, bu kritere hangi somut ilkelerin girdiğinin belirlenmesinde, yani kuralın uygulanmasında ortaya çıkar ve bu da kuralın konvansiyon olma özelliğini ortadan kaldırmaz.

Coleman kendi yaklaşımını "negatif pozitivizm" olarak adlandırır: buna göre hiçbir normun hukukiliğinin ahlaki değerine bağlı olmadığı değil, en azından bir hukuk sisteminde tanıma kuralının salt sosyal bir kural olarak kalabileceği kabul edilir.

Tartışmanın sonunda, tabii hukuk ile hukuki pozitivizm arasındaki klasik ayrımın günümüzde daha incelikli bir görünüm kazandığı söylenebilir.